Przy okazji pożaru katedry Notre Dame w Paryżu, można było zaobserwować niezwykłą szybkość, z jaką w mediach społecznościowych na całym świecie rozchodziły się fałszywe informacje i spiskowe teorie. Konkret24 i wiele zagranicznych redakcji fact-checkingowych opisały je niemal równocześnie z końcem akcji gaśniczej paryskich strażaków. Nic jednak lepiej nie opisuje tej sytuacji, jak słynne powiedzenie "zanim prawda włoży buty, kłamstwo obiegnie świat".

Powiedzenie już dawno temu zyskało sławę ogólnoświatowego przysłowia. Internetowe wyszukiwarki przypisują jego autorstwo słynnemu amerykańskiemu pisarzowi Markowi Twainowi, w drugiej kolejności Terry’emu Pratchettowi – angielskiemu pisarzowi fantasy.

Tymczasem, jak twierdzą "detektywi od cytatów", żadnemu z nich nie można przypisać pierwszeństwa w stworzeniu tego powiedzenia.

Weryfikatorzy fałszywych cytatów

Internetowe wyszukiwarki pełne są linków do cytatów, których ich domniemani autorzy nigdy nie napisali ani powiedzieli, albo ich autorstwo zostało przypisane komuś innemu. Tak np. jest ze słowami: "śmierć jednego człowieka to tragedia, śmierć milionów to tylko statystyka". Wg jednych źródeł, słowa te miał wypowiedzieć Józef Stalin, według innych - że napisał je w 1956 r. Erich Maria Remarque w "Czarnym Obelisku".

Tymczasem, jak twierdzą pasjonaci sprawdzania cytatów z portalu quoteinvestigator.com, pierwotnie zdanie to pochodzi z tekstu niemieckiego dziennikarza Kurta Tucholsky’ego z 1925 r. W swojej pracy opisał on opinię anonimowego francuskiego dyplomaty na temat wojny: "Wojna? Nie uważam jej za coś okropnego. Śmierć jednej osoby to katastrofa, śmierć stu tysięcy to statystyka".

Także na portalu quoteinvestigator.com znajdujemy źródło cytatu o prawdzie w butach. Znajduje się ono w tekście irlandzkiego XVIII-wiecznego pamflecisty i pisarza, nam bardziej znanego z opisu przygód Guliwera.

Kuśtykająca prawda

Jonathan Swift, bo o nim mowa, był nie tylko znanym ze szkolnej lektury autorem "Podróży Guliwera", ale także zaangażowanym, dziś powiedzielibyśmy, publicystą politycznym, satyrykiem i autorem wielu politycznych pamfletów. Redagował pismo "The Examiner".

I tam, w 1710 r., w listopadowym numerze, w eseju poświęconym kłamstwu w polityce napisał: "Jeśli najgorszy pisarz ma swoich czytelników, to największy kłamca ma swoich wyznawców; i jak to się często dzieje, bez szczególnej przyczyny, kłamstwo odniesie skutek, jeśli uwierzymy w nie w ciągu godziny. Fałsz wzlatuje, a prawda kuśtyka za nim".

Jonathan Swift: "Fałsz wzlatuje, a prawda kuśtyka za nim"
Jonathan Swift: "Fałsz wzlatuje, a prawda kuśtyka za nim"

Pół wieku później, kłamstwo trafiło już do każdego zakątka świata. "Kłamstwo będzie latać na skrzydłach wiatru i trafi do każdego zakątka świata, podczas gdy prawda będzie się za nim spóźniać; jej kroki, acz pewne, są powolne i stateczne, nigdy nie będą miały dostatecznego wigoru i ruchliwości, by ścigać i zwyciężyć swojego przeciwnika" - napisał Thomas Francklin, angielski pisarz i duchowny w jednym ze swoich kazań, których zbiór opublikowano w 1787 r., już po jego śmierci.

T.Francklin; "Kłamstwo będzie latać na skrzydłach wiatru i trafi do każdego zakątka świata, podczas gdy prawda będzie się spóźniać"
T.Francklin; "Kłamstwo będzie latać na skrzydłach wiatru i trafi do każdego zakątka świata, podczas gdy prawda będzie się spóźniać"

Prawda nakłada buty

Stwierdzenie o tym, że prawda nakłada buty pojawia się jako pierwsze za oceanem. W 1820 r. reporter "The Portland Gazette", relacjonując jeden z sądowych procesów napisał: "fałsz będzie już rozciągał się od Maine aż do Georgii, podczas gdy prawda będzie wciągać buty".

"Prawda w butach" trafiła więc do amerykańskiego obiegu medialnego. Była opisywana w kilku XIX-wiecznych publikacjach w amerykańskich gazetach i czasopismach aż do 1919 r. Wtedy to, w publikacji w "Standard Player Monthly" napisano: "swego czasu Mark Twain powiedział, że kłamstwo obleci cały świat, podczas gdy prawda będzie nakładać swoje buty".

M.Twain: "Kłamstwo obleci cały świat, podczas gdy prawda będzie nakładać swoje buty"
M.Twain: "Kłamstwo obleci cały świat, podczas gdy prawda będzie nakładać swoje buty"

W 1948 r. Cordell Hull, sekretarz stanu w administracji prezydenta Franklina D. Roosvelta w swoich wspomnieniach użył tej frazy w następującej wersji: "kłamstwo będzie galopować przez pół świata, zanim prawda będzie miała czas, by założyć swoje bryczesy" (spodnie do konnej jazdy - red.).

W 1981 r. "New York Times" opublikował tekst politologa Ernesta Lefevera, który autorstwo powiedzenia przypisał Winstonowi Churchillowi: "kłamstwo obiegnie świat, zanim prawda nałoży swoje buty". Podobną wersję możemy znaleźć w wydanej w 2000 roku książce "Prawda" Terry’ego Pratchetta: "kłamstwo może obiec cały świat, zanim prawda będzie miała buty na sobie".

W drodze do prawdy
W drodze do prawdy Foto: Shutterstock

Nie ulega więc wątpliwości, że wszystkie wersje powiedzenia o prawdzie w butach i kłamstwie obiegającym świat znakomicie oddają naturę rozpowszechniania się fake newsów, choć przecież żaden z autorów o fejkach nie pisał.

Warto przy tym pamiętać, że o ile kłamstwo szybko obiega świat, to zgodnie z polskim przysłowiem - ma krótkie nogi.

Autor:  Piotr Jaźwiński
Źródło:  Konkret24; quoteinvestigator.com; tłumaczenia własne

Pozostałe

Igły z HIV na stacjach paliw? Uwaga na... fejka

W maju 2017 roku na "spotterskich" stronach większych miast pojawiły się zdjęcia igły doczepionej do pistoletu dystrybutora paliwa i informacja, że była ona skażona HIV. W tym samym czasie zdjęcie z podobnym opisem krążyło także m.in. w amerykańskim internecie. "Fake news" dementowano wówczas wielokrotnie. Wrócił kilka dni temu.

Gorąca kawa z McDonald's, oparzenie i 2,9 miliona dolarów odszkodowania

Niemal wszystko, co wiecie o tej sprawie, jest kłamstwem. Zanim następnym razem pomyślicie, że można wygrać miliony za oparzenie kawą z sieciówki, warto poznać fakty "najbardziej niezrozumianej" sprawy w Ameryce. Sprawy, która stała się nie tylko medialną sensacją na całym świecie, ale i pożywką dla komediantów, kreskówek i krzykliwych nagłówków. Sprawy, którą od niemal 30 lat powtarzamy w nieprawdziwej wersji.

Koniec 70-letniej teorii spiskowej o śmierci Rudolfa Hessa

Rudolf Hess, jeden z najbliższych współpracowników Hitlera, miał zostać zamordowany, a karę więzienia zamiast niego odbywał figurant. To popularna teoria spiskowa sięgająca końca II wojny światowej. Wyniki badań DNA opublikowane w "Forensic Science International: Genetics" właśnie doprowadziły do jej obalenia.

Erupcja fałszu. Wulkany i polityka

Mit o tym, że wulkany emitują więcej dwutlenku węgla niż ludzie wciąż rozpala wyobraźnię. W piątek w Sejmie poseł Jakub Kulesza z koła Wolność i Skuteczni stwierdził z mównicy, że "trzy wulkany spośród 800, które emitują dwutlenek węgla, emitują więcej tego dwutlenku niż cała polska gospodarka". Nie, nie robią tego.

Gdzie mieszka Święty Mikołaj?

Święty Mikołaj jest jedną z najbardziej tajemniczych postaci współczesnego świata. Nawet w przypadku pytania o to skąd jest i gdzie żyje, odpowiedź nie jest prosta.

Czy przez głowę ucieka 70 proc. ciepła?

„Nie wychodź z domu bez czapki!” – to zdanie usłyszane z ust mamy czy babci powodowało u niektórych wywracanie oczami. Wyjaśnienie tego przejawu troski było wszystkim znane – najwięcej ciepła ucieka przez głowę. Choć tak naprawdę to teoria mocno dyskusyjna.