Przy okazji pożaru katedry Notre Dame w Paryżu, można było zaobserwować niezwykłą szybkość, z jaką w mediach społecznościowych na całym świecie rozchodziły się fałszywe informacje i spiskowe teorie. Konkret24 i wiele zagranicznych redakcji fact-checkingowych opisały je niemal równocześnie z końcem akcji gaśniczej paryskich strażaków. Nic jednak lepiej nie opisuje tej sytuacji, jak słynne powiedzenie "zanim prawda włoży buty, kłamstwo obiegnie świat".

Powiedzenie już dawno temu zyskało sławę ogólnoświatowego przysłowia. Internetowe wyszukiwarki przypisują jego autorstwo słynnemu amerykańskiemu pisarzowi Markowi Twainowi, w drugiej kolejności Terry’emu Pratchettowi – angielskiemu pisarzowi fantasy.

Tymczasem, jak twierdzą "detektywi od cytatów", żadnemu z nich nie można przypisać pierwszeństwa w stworzeniu tego powiedzenia.

Weryfikatorzy fałszywych cytatów

Internetowe wyszukiwarki pełne są linków do cytatów, których ich domniemani autorzy nigdy nie napisali ani powiedzieli, albo ich autorstwo zostało przypisane komuś innemu. Tak np. jest ze słowami: "śmierć jednego człowieka to tragedia, śmierć milionów to tylko statystyka". Wg jednych źródeł, słowa te miał wypowiedzieć Józef Stalin, według innych - że napisał je w 1956 r. Erich Maria Remarque w "Czarnym Obelisku".

Tymczasem, jak twierdzą pasjonaci sprawdzania cytatów z portalu quoteinvestigator.com, pierwotnie zdanie to pochodzi z tekstu niemieckiego dziennikarza Kurta Tucholsky’ego z 1925 r. W swojej pracy opisał on opinię anonimowego francuskiego dyplomaty na temat wojny: "Wojna? Nie uważam jej za coś okropnego. Śmierć jednej osoby to katastrofa, śmierć stu tysięcy to statystyka".

Także na portalu quoteinvestigator.com znajdujemy źródło cytatu o prawdzie w butach. Znajduje się ono w tekście irlandzkiego XVIII-wiecznego pamflecisty i pisarza, nam bardziej znanego z opisu przygód Guliwera.

Kuśtykająca prawda

Jonathan Swift, bo o nim mowa, był nie tylko znanym ze szkolnej lektury autorem "Podróży Guliwera", ale także zaangażowanym, dziś powiedzielibyśmy, publicystą politycznym, satyrykiem i autorem wielu politycznych pamfletów. Redagował pismo "The Examiner".

I tam, w 1710 r., w listopadowym numerze, w eseju poświęconym kłamstwu w polityce napisał: "Jeśli najgorszy pisarz ma swoich czytelników, to największy kłamca ma swoich wyznawców; i jak to się często dzieje, bez szczególnej przyczyny, kłamstwo odniesie skutek, jeśli uwierzymy w nie w ciągu godziny. Fałsz wzlatuje, a prawda kuśtyka za nim".

Jonathan Swift: "Fałsz wzlatuje, a prawda kuśtyka za nim"
Jonathan Swift: "Fałsz wzlatuje, a prawda kuśtyka za nim"

Pół wieku później, kłamstwo trafiło już do każdego zakątka świata. "Kłamstwo będzie latać na skrzydłach wiatru i trafi do każdego zakątka świata, podczas gdy prawda będzie się za nim spóźniać; jej kroki, acz pewne, są powolne i stateczne, nigdy nie będą miały dostatecznego wigoru i ruchliwości, by ścigać i zwyciężyć swojego przeciwnika" - napisał Thomas Francklin, angielski pisarz i duchowny w jednym ze swoich kazań, których zbiór opublikowano w 1787 r., już po jego śmierci.

T.Francklin; "Kłamstwo będzie latać na skrzydłach wiatru i trafi do każdego zakątka świata, podczas gdy prawda będzie się spóźniać"
T.Francklin; "Kłamstwo będzie latać na skrzydłach wiatru i trafi do każdego zakątka świata, podczas gdy prawda będzie się spóźniać"

Prawda nakłada buty

Stwierdzenie o tym, że prawda nakłada buty pojawia się jako pierwsze za oceanem. W 1820 r. reporter "The Portland Gazette", relacjonując jeden z sądowych procesów napisał: "fałsz będzie już rozciągał się od Maine aż do Georgii, podczas gdy prawda będzie wciągać buty".

"Prawda w butach" trafiła więc do amerykańskiego obiegu medialnego. Była opisywana w kilku XIX-wiecznych publikacjach w amerykańskich gazetach i czasopismach aż do 1919 r. Wtedy to, w publikacji w "Standard Player Monthly" napisano: "swego czasu Mark Twain powiedział, że kłamstwo obleci cały świat, podczas gdy prawda będzie nakładać swoje buty".

M.Twain: "Kłamstwo obleci cały świat, podczas gdy prawda będzie nakładać swoje buty"
M.Twain: "Kłamstwo obleci cały świat, podczas gdy prawda będzie nakładać swoje buty"

W 1948 r. Cordell Hull, sekretarz stanu w administracji prezydenta Franklina D. Roosvelta w swoich wspomnieniach użył tej frazy w następującej wersji: "kłamstwo będzie galopować przez pół świata, zanim prawda będzie miała czas, by założyć swoje bryczesy" (spodnie do konnej jazdy - red.).

W 1981 r. "New York Times" opublikował tekst politologa Ernesta Lefevera, który autorstwo powiedzenia przypisał Winstonowi Churchillowi: "kłamstwo obiegnie świat, zanim prawda nałoży swoje buty". Podobną wersję możemy znaleźć w wydanej w 2000 roku książce "Prawda" Terry’ego Pratchetta: "kłamstwo może obiec cały świat, zanim prawda będzie miała buty na sobie".

W drodze do prawdy
W drodze do prawdy Foto: Shutterstock

Nie ulega więc wątpliwości, że wszystkie wersje powiedzenia o prawdzie w butach i kłamstwie obiegającym świat znakomicie oddają naturę rozpowszechniania się fake newsów, choć przecież żaden z autorów o fejkach nie pisał.

Warto przy tym pamiętać, że o ile kłamstwo szybko obiega świat, to zgodnie z polskim przysłowiem - ma krótkie nogi.

Autor:  Piotr Jaźwiński
Źródło:  Konkret24; quoteinvestigator.com; tłumaczenia własne

Pozostałe

Teorie spiskowe o koronawirusie - niebezpieczne dla społeczeństw

Szerzące się teorie spiskowe dotyczące przyczyn pandemii koronawirusa mogą się okazać równie niebezpieczne dla społeczeństw jak sam wirus. Sprzyjają wzrostowi ataków rasistowskich bądź wrogich zachowań wobec wybranych grup społecznych. Antidotum na nie jest rzetelna informacja.

Nie, te metody nie chronią przed zakażeniem koronawirusem

Czosnek działa przeciwbakteryjnie, ale nie ochroni przed koronawirusem. Wódka nie zawsze skutecznie odkazi ręce. Częste picie wody nie wypłucze z organizmu wirusa. Obalamy teorie na temat tego, jak się chronić przed COVID-19.

Nie, wykupowanie papieru toaletowego to nie nawyk z PRL-u

Kupowanie przez Polaków dużych zapasów papieru toaletowego w czasach niepokoju nie jest niczym wyjątkowym na tle innych krajów. Nie jest też dziedzictwem PRL-u. Ekonomiści określają to zachowanie "złudzeniem zerowego ryzyka" i chęcią zapewnienia sobie poczucia bezpieczeństwa.

Nie, "Simpsonowie" nie przewidzieli epidemii koronawirusa

Internauci udostępniają w sieci grafiki potwierdzające, że twórcy serialu "Simpsonowie" rzekomo przewidzieli pojawienie się koronawirusa. To nieprawda - wskazywane kadry pochodzą z dwóch różnych odcinków, jeden został przerobiony i w oryginale nie informuje o koronawirusie.

Zagadka "Mazurka Dąbrowskiego". Zapłakany ojciec czy zapłakana Basia?

W oficjalnej i obowiązującej wersji naszego hymnu, w czwartej zwrotce padają słowa "Już tam ojciec do swej Basi mówi zapłakaNY". Istnieje jednak interpretacja, zgodnie z którą zdanie początkowe tej zwrotki powinno brzmieć: "Już tam ojciec do swej Basi mówi zapłakanNEJ". Autorzy tej teorii są zdania, że taki zapis wynika ze sposobu pisania Józefa Wybickiego, autora słów "Mazurka Dąbrowskiego".

Internetowy łańcuszek o "bezdomnym pastorze" - mądra i pouczająca opowieść, ale nieprawdziwa

Użytkownicy Facebooka masowo udostępniają wpis o eksperymencie pastora Jeremiaha Steepeka, który przebrał się w ubogie ubranie i incognito pojawił się w swojej nowej parafii. To poruszająca historia o konieczności dzielenia się dobrami doczesnymi z drugim człowiekiem. Wielu użytkowników serwisu uwierzyło w jej autentyczność. Opowieść jest fikcyjna, choć jej elementy bazują na prawdziwych wydarzeniach. Zdaniem eksperta, takie historie mogą powstawać dla celów komercyjnych.

Czy Afryka jest większa, czy mniejsza od Grenlandii? 450 lat siatki Merkatora

Mija 450 lat od kiedy flamandzki kartograf Gerard Merkator przedstawił swoje autorskie odwzorowanie świata. Powstałe dzięki jego pomysłowi mapy weszły do powszechnego użycia w nawigacji. Do dziś służą jako punkt odniesienia w wielu profesjonalnych i amatorskich zastosowaniach. Mapy opracowane przy wykorzystaniu metody Merkatora są jednak poważnie zniekształcone. Nie wszyscy ich użytkownicy zdają sobie z tego sprawę.