Minął rok od wprowadzenia w Polsce systemu kaucyjnego. W tym czasie Polacy zwrócili już ponad pięć miliardów opakowań - puszek i butelek - objętych kaucją. Ministerstwo Klimatu i Środowiska zapowiada wydłużenie ważności bonów wydawanych w automatach oraz objęcie kaucją także małych szklanych butelek po alkoholu, tzw. małpek. Ta druga zmiana miałaby wejść w życie z początkiem 2028 roku.
O systemie kaucyjnym rozmawiali goście programu "Śniadanie Rymanowskiego" w Polsat News 4 października. W trakcie dyskusji europoseł Prawa i Sprawiedliwości Tobiasz Bocheński przekonywał: "W wielu państwach Unii Europejskiej nie obowiązuje system kaucyjny, dlatego że liczba śmieci podlegających odpowiedniemu przetworzeniu w ramach tamtejszych systemów jest tak wysoka, że nie ma takiej potrzeby".
Bocheński pomija tu jednak dwa istotne fakty - to, co mówią nowe unijne przepisy dotyczące zbiórki opakowań oraz to, że spora liczba państw UE bez systemu kaucyjnego obecnie pracuje nad jego wprowadzeniem.
Ambitny cel i proponowane narzędzie do jego osiągnięcia
Wdrożenie systemu kaucyjnego w Polsce i innych krajach jest odpowiedzią na wymóg, który Unia Europejska postawiła przed państwami członkowskimi: zwiększenie selektywnej zbiórki jednorazowych opakowań po napojach.
Pierwszy krok UE zrobiła w 2019 roku, przyjmując dyrektywę w sprawie produktów jednorazowego użytku z tworzyw sztucznych, tzw. dyrektywę SUP. Jej zapisy zobowiązały państwa członkowskie do zapewnienia selektywnej zbiórki 77 proc. jednorazowych plastikowych butelek na napoje do 2025 roku i 90 proc. do 2029 roku. Nie nakazywały jednak wprost tworzenia systemów kaucyjnych. Państwa mogły wybrać sposób osiągnięcia celów. Wśród możliwych rozwiązań dyrektywa wymieniała m.in. systemy kaucyjne i nałożenie na producentów opakowań wymogu prowadzenia zbiórki.
Od tego czasu przepisy nieco się zmieniły. Nowe rozporządzenie PPWR w sprawie opakowań i odpadów opakowaniowych zaczęło być stosowane 12 sierpnia 2026 roku. Rozporządzenie utrzymuje cel 90 proc. selektywnej zbiórki, ale obejmuje nim nie tylko jednorazowe plastikowe butelki, lecz także jednorazowe metalowe pojemniki na napoje o pojemności do 3 litrów. Termin pozostaje ten sam - 1 stycznia 2029 roku.
Zgodnie z art. 50 ust. 2 rozporządzenia PPWR państwa członkowskie mają ustanowić systemy kaucyjne dla tych opakowań i pobierać kaucję przy ich sprzedaży. Oznacza to, że w odróżnieniu od wcześniejszej dyrektywy SUP system kaucyjny jest obecnie zasadniczo wymaganym sposobem realizacji celu selektywnej zbiórki.
Przepisy przewidują jednak wyjątek. Państwo członkowskie może zostać zwolnione z obowiązku wprowadzenia systemu kaucyjnego, jeśli spełni jednocześnie dwa warunki:
- już w 2026 roku osiągnie co najmniej 80 proc. selektywnej zbiórki tych opakowań bez systemu kaucyjnego
- do 1 stycznia 2028 roku przedstawi Komisji Europejskiej plan działań pokazujący, jak osiągnie poziom 90 proc. do 2029 roku.
Wiele państw UE bez systemu kaucyjnego? Większość już go ma
Tobiasz Bocheński stwierdził, że "w wielu państwach Unii Europejskiej nie obowiązuje system kaucyjny". A jak jest? Obecnie system kaucyjny funkcjonuje w większości państw członkowskich - w 17 z 27. Są to kolejno: Austria, Chorwacja, Dania, Estonia, Finlandia, Holandia, Irlandia, Litwa, Łotwa, Malta, Niemcy, Polska, Portugalia, Rumunia, Słowacja, Szwecja i Węgry.
Podobne zestawienie - ale szersze, bo dotyczące całej Europy - przedstawia interaktywna mapa słowackiej firmy Sensoneo, która dostarcza technologię dla gospodarki odpadami. Według tego opracowania systemy kaucyjne działają już w większości państw unijnych, a w kolejnych trwają prace nad ich wprowadzeniem lub przyjęto już odpowiednie przepisy.
Potwierdza to też analiza Konkret24. Przyjrzeliśmy się sytuacji w dziesięciu państwach UE, gdzie system kaucyjny obecnie nie obowiązuje. W części trwają prace nad przepisami, inne mają już potrzebne podstawy prawne, ale nie uruchomiły systemu. Tylko nieliczne rozważają inne rozwiązania lub na razie nie planują wprowadzenia systemu kaucyjnego.
Trzy regiony Belgii - Flandria, Walonia i Region Stołeczny Brukseli - pracują nad uzgodnieniami co do wspólnych zasad gospodarki opakowaniami, ale nie przesądziły jeszcze, czy i w jakiej formie wprowadzą system kaucyjny. W odpowiedzi na pytanie z 30 września minister środowiska Walonii Yves Coppieters poinformował, że powołano międzyregionalną grupę roboczą zajmującą się systemem kaucyjnym. Ma ona przeanalizować różne scenariusze: zarówno wprowadzenie kaucji, jak i możliwość skorzystania z wyjątku przewidzianego w unijnych przepisach. Pierwsze spotkanie grupy ma odbyć się przed końcem 2026 roku.
Częściowy system kaucyjny obowiązuje w Luksemburgu. Obejmuje m.in. opakowania wielokrotnego użytku wykorzystywane do transportu płynów i artykułów spożywczych, takie jak beczki po piwie, butle gazowe, europalety, skrzynie czy niektóre butelki szklane. Kaucją nie są natomiast butelki PET i puszki po napojach. W 2022 roku Luksemburg przyjął przepisy tworzące podstawę prawną do rozszerzenia systemu na te opakowania, ale do dziś nie określono szczegółowych zasad ani terminu jego uruchomienia. Jedną z przeszkód jest specyfika małego, silnie uzależnionego od importu rynku - wdrożenie systemu wymagałoby m.in. rozwiązania kwestii opakowań sprowadzanych z sąsiednich państw.
Wprowadzenie kaucji we Włoszech jest przedmiotem trwających prac parlamentarnych. Wpłynęły aż trzy projekty ustaw, zgłoszone przez polityków Partii Demokratycznej, Ruchu Pięciu Gwiazd i rządzącej partii Bracia Włosi. Od lipca 2026 roku są rozpatrywane wspólnie.
Poprzedni rząd Czech przyjął w październiku 2024 roku projekt wprowadzenia systemu kaucyjnego na jednorazowe butelki PET i puszki. Po zmianie władzy pomysł został jednak odrzucony przez gabinet Andreja Babiša. We wrześniu 2026 roku minister środowiska Igor Červený stwierdził, że "nie chce wprowadzać kaucji za butelki PET", bo tych w Czechach ma się sortować około 80 proc. Znacznie gorzej ma wyglądać zbiórka aluminiowych puszek - według ministra sięga tylko 30-35 proc. Dlatego zapowiada pilotaż systemu kaucyjnego na puszki w kraju morawsko-śląskim. "Jeśli projekt okaże się sukcesem, nie ma powodu, aby nie wprowadzić systemu kaucji za aluminium" - ocenił minister środowiska.
Hiszpania nie ma jeszcze działającego ogólnokrajowego systemu kaucyjnego, ale jego wprowadzenie przewidują już krajowe przepisy. Ustawa o odpadach z 2022 roku przewiduje, że jeśli kraj nie osiągnie wyznaczonych poziomów selektywnej zbiórki jednorazowych butelek plastikowych na lata 2023 (70 proc.) lub 2027 (85 proc.), w ciągu dwóch lat musi wprowadzić system kaucyjny. Po tym, jak w 2023 roku nie osiągnięto wymaganego poziomu zbiórki, uruchomiono procedurę wdrożenia systemu kaucyjnego. System powinien być gotowy już w listopadzie 2026 roku, ale jak donosi dziennik "El Pais", prace są mocno opóźnione - jak dotąd nie wybrano jeszcze operatora systemu.
W kwietniu 2026 roku ministerstwo środowiska Bułgarii przedstawiło projekt przepisów, które miały stworzyć podstawę prawną dla krajowego systemu kaucyjnego. Jego najnowsza wersja została we wrześniu notyfikowana Komisji Europejskiej.
Grecja w 2024 roku przyjęła przepisy przewidujące system zwrotu kaucji za jednorazowe plastikowe butelki i puszki po napojach do 3 litrów. Szczegółowe zasady systemu określono w 2025 roku. Jego uruchomienie opóźnia się. Operator DRS Hellas został powołany dopiero w październiku 2025 roku, niespełna dwa miesiące przed wyznaczonym na 1 grudnia terminem startu. W sierpniu 2026 roku operator złożył plan operacyjny do zatwierdzenia przez grecki organ ds. recyklingu. We wrześniu plan był nadal oceniany.
Rząd Francji zdecydował się na nieco inne rozwiązanie niż ogólnokrajowy system kaucyjny. Na początku września zaproponował dobrowolną kaucję na plastikowe butelki w tych samorządach, gdzie poziom zbiórki jest najniższy. Argumentował, że nie chce "karać samorządów, które osiągnęły już bardzo dobre wyniki". W 2024 roku recykling opakowań z tworzyw sztucznych we Francji wynosił 25,7 proc., a wskaźnik dotyczący plastikowych butelek - 58,3 proc. To jedne z najgorszych wyników w Unii Europejskiej.
Na Cyprze system kaucyjny wciąż nie działa. Pierwszy projekt przepisów dotyczących kaucji za opakowania po napojach był konsultowany już w 2021 roku, ale do dziś nie przyjęto regulacji, które pozwoliłyby uruchomić ogólnokrajowy system.
Wygląda na to, że daleko od przyjęcia systemu kaucyjnego jest też Słowenia. Złożony w kwietniu 2026 roku projekt posłów lewicy o ogólnokrajowym systemie kaucyjnym dla butelek i puszek został we wrześniu odrzucony. Decyzję uzasadniano stanowiskiem ministerstwa środowiska, że system kaucyjny nie jest konieczny do realizacji celów środowiskowych wyznaczonych przez Unię.
Raport KE. Większość państw z wysoką zbiórką ma system kaucyjny
W kwietniu 2026 roku Komisja Europejska opublikowała pierwszy raport dotyczący realizacji dyrektywy SUP. Analiza opiera się na danych z 2022 roku. Z raportu wynika, że w 2022 roku dziesięć państw UE - Estonia, Polska, Finlandia, Niemcy, Dania, Szwecja, Litwa, Chorwacja, Słowacja i Belgia - osiągnęły już wyznaczony na rok 2025 cel wynoszący 77 proc. selektywnej zbiórki jednorazowych plastikowych butelek po napojach. Osiem z tych państw - wszystkie poza Polską i Belgią - miało wówczas system kaucyjny.
Komisja podkreśla, że "kraje o wysokich wskaźnikach zbiórki zazwyczaj korzystają z systemów kaucji i zwrotu". Tak więc KE i jej raport nie potwierdzają tezy Bocheńskiego, że w wielu państwach system kaucyjny nie jest potrzebny, ponieważ skutecznie radzą sobie one ze zbiórką i przetwarzaniem odpadów.