W Nigerii rząd "w ogóle zakazał używania gotówki"? To nieprawda

Światowe elity chcą zakazać płacenia gotówką, by łatwiej było kontrolować ludzi - to jedna z popularnych teorii spiskowych. Wróciła w mediach społecznościowych za sprawą protestów, które na przełomie 2022 i 2023 roku wybuchły w Nigerii. Mają rzekomo dowodzić, że teoria spiskowa okazała się jednak prawdą.

W Polsce odniósł się do nich w swoich mediach społecznościowych między innymi Marcin Sypniewski, wiceprezes partii Nowa Nadzieja i sekretarz Konfederacji. Będzie "jedynką" z Bydgoszczy w najbliższych wyborach parlamentarnych, czyli ma otwierać listę wyborczą partii w okręgu. W krótkim, trwającym ponad minutę nagraniu opublikowanym 22 lutego na TikToku poinformował: "W Nigerii z dnia na dzień pozbawiono ludzi możliwości płacenia gotówką". Potem opowiadał: "Wcześniej były tylko jakieś zachęty, ograniczenia, tak jak w tej chwili w Polsce, że nie można jakichś kwot wypłacić z bankomatu większych, są ograniczenia w płaceniu gotówką. Natomiast tam rząd przeprowadził już eksperyment na pełną skalę i w ogóle zakazał używania gotówki" (pogrubienie od redakcji). "Oczywiście wybuchły wielkie protesty i przedłużono jeszcze możliwość płacenia gotówką. Natomiast to pokazuje, z czym się mierzymy, że to, co wydawało się fikcją, może nagle zostać rzeczywistością i z dnia na dzień możemy zostać pozbawieni możliwości płacenia gotówką" – straszył Sypniewski.

Jego filmik ma niemal 56 tys. odsłon i prawie 1,4 tys. polubień. Dzień później kopie opublikował na Facebooku i Twitterze z komentarzem: "W Nigerii od kilku miesięcy trwa program likwidacji gotówki!! W efekcie w Nigerii wybuchły protesty… (pisownia wszystkich wpisów oryginalna)". Jego tweet ma ponad 65 tys. odsłon.

23 lutego na stronie Konfederacji Wolność i Demokracja pojawiła się krótka notka (pisownia oryginalna): "CHAOS w Nigerii: Operacja 'zlikwidować gotówkę' zakończona totalną porażką! Miliony ludzi protestują! Bank Centralny Nigerii zapowiedział w październiku 2022 roku, że wszystkie banknoty stracą ważność 25 lutego!". Podobny tytuł ukazał się trzy dni wcześniej na portalu PCh24.pl: "Nigeria: operacja 'zlikwidować gotówkę' zakończona totalną porażką. Miliony ludzi protestują".

Sądząc po komentarzach pod filmikiem na TikToku, internauci w większości uwierzyli Sypniewskiemu i jego słowa potraktowali jako prawdziwe. "Jestem dumny z bycia foliarzem! Spieszmy się kochać teorie spiskowe. Tak szybko stają się faktem"; "Kiedy o tym mówiłam kilka lat temu nikt mi nie wierzył. Patrzyli jak na kosmitkę"; "Serio ludzie myśleli, że to teoria?"; "Ułatwiona kontrola ludzi"; "Gotówka to wolność"; "No proszę. Zachód miał pierwszy wycofać gotówkę, a tu Afryka"; "A w mediach cisza"; "Trzeba w wyborach logicznie wybierać" - komentowali.

Z kolei na Twitterze - przeciwnie. Filmik wzbudził tam zainteresowanie pod koniec marca i z zamieszczonych pod nim komentarzy wynika, że internauci Sypniewskiemu nie uwierzyli. "Niezły fejk"; "Bzdura"; "Ej a czemu kłamiesz?"; "Kłamiesz, a pelikany konfiarskie łykają" - pisali do wiceszefa Nowej Nadziei.

Pod koniec marca słowa polityka z popularnego nagrania weryfikował serwis Demagog. Twierdzenie o tym, jakoby nigeryjski "rząd przeprowadził już eksperyment na pełną skalę i w ogóle zakazał używania gotówki", ocenił jako fałsz. W Nigerii jednak rzeczywiście protestowano. O co chodziło?

Oficjalna waluta Nigerii to naira, wprowadzona do obiegu w 1973 roku - Nigeria była ostatnim państwem, które zrezygnowało z systemu szylingowego, pozostałości po czasach kolonialnych.

Od 2012 roku Centralny Bank Nigerii (CBN) próbuje stworzyć w kraju społeczeństwo bezgotówkowe. Program "Bezgotówkowa Nigeria" miał umożliwić temu krajowi dołączenie w 2020 roku do 20 największych gospodarek świata, co się nie udało; ten program ma sprzyjać inkluzji finansowej obywateli - dostarczać ludziom i przedsiębiorstwom dostęp do bezpiecznych, wygodnych i niedrogich rozwiązań płatniczych oraz innych usług finansowych, rozwiązać problemy z oszustwami i praniem brudnych pieniędzy.

W 2012 roku w Nigerii wprowadzono przepisy unowocześniające sektor finansowy, wymagające od niego zwiększenia inwestycji w cyfrową infrastrukturę płatniczą, promowania płatności cyfrowych wśród klientów i współpracy z CBN w celu opracowania ram regulacyjnych. Rozbudowano sieć bankomatów, w coraz większej liczbie miejsc można płacić kartą.

W 2021 roku wprowadzono e-nairę - cyfrową walutę. Takich walut na świecie jest zaledwie kilka. Stworzono też specjalną aplikację. Na początku tego roku Nigeria wprowadziła własny system krajowej karty płatniczej AfriGo, który ma być konkurencją dla zagranicznych operatorów, takich jak Visa i Mastercard.

W ramach "Bezgotówkowej Nigerii" wprowadzono limity dla wypłat bez dodatkowych opłat - 500 tys. naira dla osób fizycznych (równowartość ok. 4,7 tys. zł) i 3 mln naira dla firm (ok. 28 tys. zł).

Bank Centralny w Nigerii nie wprowadził jednak zakazu korzystania z gotówki. Nie ma też żadnych informacji o tym, by planował taki krok. Jak podkreśla na swojej stronie (tłum. red., wytłuszczenie oryginalne): "Nowa polityka dotycząca transakcji gotówkowych (wypłat) w bankach ma na celu zmniejszenie (NIE ELIMINACJĘ) ilości fizycznej gotówki (monet i banknotów) krążącej w gospodarce oraz zachęcenie do większej liczby transakcji elektronicznych (płatności za towary, usługi, transfery itp.)".

W dziale pytań i odpowiedzi na stronie internetowej banku czytamy podobne zapewnienie. Na pytanie: "Czy polityka pieniężna oznacza, że w obiegu nie będzie gotówki, czy też ludziom nie wolno używać gotówki?" - bank odpowiada: "Nie. Gotówka nadal będzie w obiegu. Polityka gotówkowa ma na celu ograniczenie wykorzystania gotówki i zwiększenie wykorzystania alternatywnych wobec niej rozwiązań ze względu na negatywne skutki wykorzystywania gotówki".

W październiku 2022 roku Centralny Bank Nigerii ogłosił, że w połowie grudnia pojawią się nowe wersje banknotów o nominałach 200, 500 i 1 000 naira. Poinformował, że zdecydował się na taki krok, by między innymi: zapobiec fałszowaniu pieniędzy i zmniejszyć ich liczbę krążącą w gospodarce; walczyć z korupcją; zniechęcić do płacenia okupów porywaczom; zwiększyć wartość waluty, a także by promować płatności bezgotówkowe. Ogłosił, że stare banknoty będzie można wymieniać do końca stycznia 2023 roku. Jednocześnie na początku grudnia ogłosił, że od 9 stycznia będą obowiązywać następujące limity wypłaty gotówki - tygodniowy 100 tys. naira (ok. 1 tys. zł) bez dodatkowych opłat i dzienny 20 tys. naira (ok. 200 zł) przy wypłatach z bankomatów.

Według "Krytyki Politycznej" program wymiany banknotów wprowadzono także z uwagi na praktykę kupowania głosów - częstą zwłaszcza na terenach wiejskich - a wówczas zbliżały się zaplanowane na koniec lutego wybory prezydenckie.

Decyzje Centralnego Banku Nigerii doprowadziły do chaosu - po prostu zabrakło gotówki. Wystarczającej liczby nowych banknotów nie miały banki, nie było jej też w bankomatach, które zaczęto szturmować. Niektóre banki nie przyjmowały starych banknotów. Ludzie byli zirytowani. Dlatego wybuchły protesty i zamieszki. Blokowano drogi, palono opony i placówki bankowe, gdzie też dochodziło do bójek. Do tego doszły jeszcze braki paliw na stacjach.

Napięcie w kraju doprowadziło do tego, że w grudniu podniesiono limit tygodniowych wypłat dla osób indywidualnych do 500 tys. naira i do 5 mln naira (ok. 47 tys. zł) dla firm. W marcu Sąd Najwyższy Nigerii zdecydował, że stare banknoty będą ważne do końca 2023 roku.

Podsumowując: nagranie polityka Konfederacji przekazuje fałszywą informację. W Nigerii nie zakazano używania gotówki. Fałszywy przekaz powstał z połączenia kilku prawdziwych elementów: dążenia Nigerii do stworzenia społeczeństwa bezgotówkowego, wprowadzenia limitu wypłat związanego z wymianą banknotów i powstałymi w związku z tym brakami gotówki w bankomatach i bankach.