Poseł Kaleta: "co się stało z dziurą ozonową"? Odpowiadamy

21 lipca w programie "Polityczna kawa" Telewizji Republika gościli poseł PiS Piotr Kaleta i senator Polski 2050 Robert Masłowski. Podczas dyskusji politycznej o wyborach prezydenckich w Stanach Zjednoczonych poruszyli też temat ekologii i zielonych inwestycji.

"Widać wyraźnie: 50 procent Amerykanów, według sondaży, popiera w tej chwili odejście - i to radykalne odejście - od Zielonego Ładu. Pomijam już te kwestie obyczajowe (...), które u nas się bardziej nazywa LGBT, kwestie migranckie (..) - ale przede wszystkim Zielony Ład, który bardzo obciąża gospodarkę europejską, obciążył też amerykańską" - twierdził prowadzący program Tomasz Sakiewicz. "Jak zatrzymać to szaleństwo?" - zapytał Sakiewicz, przedstawiając przy tym swoje poglądy. Potem poprosił o odpowiedź posła Kaletę. A ten odpowiedział:

"Panie redaktorze, jak zatrzymać to szaleństwo? Zawsze zasada jest prosta: odsunąć głupich ludzi od władzy. No to jest proste. Społeczeństwo musi dokonać po prostu jasnego wyboru: odsunąć głupich ludzi od władzy. A wybór mamy jeden. Albo będziemy szli po prostu w samozagładę - to, że będziemy uważać, że ekologia jest jakąś nową religią, zresztą za chwilę zadam pytanie panu senatorowi, bo na pewno w sprawach ekologicznych jest fachowcem - albo ktoś załatwi za nas te sprawy inaczej" - stwierdził Kaleta.

I zwrócił się do senatora Masłowskiego: "Czy pan pamięta może albo wie pan, co się stało... kiedyś też taka religia była, nie tak dawno: dziura ozonowa. Co się stało z dziurą ozonową, bo właśnie też kiedyś byliśmy tak straszeni, że tam takie różne rzeczy nam bardzo mocno zagrażają. Ja kurczę po prostu w tej chwili tego nie słyszę. I wiecie państwo co, ja myślę, że jak już ktoś zmądrzeje albo narobi sobie kupę kasy na tym Zielonym Ładzie, to o tym Zielonym Ładzie zapomnimy. I my znowu zostaniemy jak tacy, no po prostu ludzie dziwni, którzy dali się nabrać po prostu na kolejną ideologię, która była może w jakiś sposób dla niektórych ładnie opakowana".

Senator Masłowski odparł: "Chętnie odpowiem na to pytanie, bo jak pan zmądrzeje, to pan poczyta. Gazy wykorzystywane w przemyśle AGD na przykład, które powodowały tę dziurę ozonową, czy w aerozolach, zostały zastąpione innymi środkami. Dlatego dziura ozonowa zaczęła się zmniejszać". Poseł Kaleta ripostował: "To nieprawda".

Co zatem się stało z dziurą ozonową? Wątpliwości posła PiS nie są niczym nowym - wracają co jakiś czas w publicznych dyskusjach. Wyjaśnialiśmy je w Konkret24 nie raz. Przypominamy, w czym problem i prezentujemy najnowsze dane.

Ozon to trójatomowa cząsteczka tlenu, jeden z głównych gazów cieplarnianych występujących naturalnie, który reguluje temperaturę na Ziemi. Wysoko w stratosferze (warstwie znajdującej się od 10-20 km nad powierzchnią naszej planety do wysokości około 45-55 km) ozon działa jak filtr przeciwsłoneczny, chroniąc Ziemię przed potencjalnie szkodliwym promieniowaniem ultrafioletowym, które może powodować raka skóry, zaćmę, a także tłumić układ odpornościowy. Promieniowanie jest pochłaniane w czasie rozpadu ozonu w stratosferze.

W latach siedemdziesiątych odkryto, że równowagę naturalnych procesów mogą zaburzać freony. Jak wyjaśniał serwis "Nauka o klimacie", są to "chloro-fluoropochodne węglowodorów, czyli związki powstające, gdy w metanie (CH4), etanie (C2H6) czy propanie (C3H8) zamienimy atomy wodoru (H) na atomy chloru (Cl) lub fluoru (F)". Te niegroźne dla człowieka związki są stosowane w chłodnictwie, a także jako gazy nośne w aerozolach. Freony uwolnione do atmosfery pozostają w niej bardzo długo. Mogą się rozpaść tylko w górnych warstwach warstwy ozonowej, gdy przywędrują tam niesione ruchami powietrza. Z powodu promieniowania ultrafioletowego rozbiciu ulegają wiązania tych związków. Następuje uwolnienie atomów chloru, które z kolei mogą wchodzić w reakcję z cząsteczkami ozonu.

Znaczące ubytki warstwy ozonowej są regularnie notowane w okolicach bieguna południowego i sporadycznie wokół północnego. Warstwa ozonowa nie jest idealnie równa, jej średnia grubość to 300 dobsonów - w przybliżeniu 3 mm. Dobson (ang. Dobson Unit, DU) to jednostka nazwana na cześć jednego z pierwszych badaczy warstwy ozonowej Gordona Dobsona. Obszar, w którym grubość warstwy ozonowej spadnie poniżej 220 DU, nazywa się dziurą ozonową.

Mapa NASA Earth Observatory na grafice poniżej przedstawia, jak we wrześniu 2023 roku wyglądała dziura ozonowa nad biegunem południowym. "To bardzo niewielka dziura ozonowa" - ocenił wtedy, cytowany w komunikacie NASA Earth Observatory, Paul Newman, szef zespołu badawczego NASA ds. ozonu i główny naukowiec ds. nauk o Ziemi w Goddard Space Flight Center. "Obniżające się poziomy wytwarzanych przez człowieka związków chloru w połączeniu ze wsparciem pogody stratosferycznej Antarktydy nieznacznie poprawiły poziom ozonu w tym roku" - przekazał.

A działalność człowieka mająca na celu ograniczenie wielkości dziury ozonowej ma w tym wypadku niemałe znaczenie. Społeczność międzynarodową do działania skłoniły dowody naukowe na zagrożenie dla zdrowia wynikające z powiększania się dziury ozonowej. W 1985 roku państwa ONZ uchwaliły konwencję wiedeńską o ochronie warstwy ozonowej, a dwa lata później powstało międzynarodowe porozumienie - protokół montrealski w sprawie substancji zubożających warstwę ozonową. Dokumenty, ratyfikowane w kolejnych latach przez wszystkie kraje świata, zawierały zobowiązanie do stopniowej rezygnacji ze stosowania substancji niszczących warstwę ozonową, przede wszystkim freonów - co nastąpiło i radykalnie poprawiło sytuację.

"W chwili podpisania protokołu montrealskiego na świecie produkowano 1,3 miliona substancji niszczących warstwę ozonową. Dziesięć lat później o milion ton mniej, czyli niecałe trzysta tysięcy ton. Po kolejnych dziesięciu latach, w 2009 roku, było to mniej niż sto tysięcy. A dzisiaj praktycznie takich substancji nie produkuje się wcale" - tłumaczył w opublikowanym na YouTube w 2020 roku filmie dr Tomasz Rożek, fizyk, dziennikarz naukowy, popularyzator nauki i prezes Fundacji Nauka To Lubię. Powoływał się na dane United Nations Environment Programme.

To, jak malała światowa emisja substancji zubożających warstwę ozonową, pokazuje wykres poniżej (lata 1986-2021):

Udostępniane przez NASA dane pomiarów warstwy ozonowej i powierzchni dziury ozonowej z lat 1979-2023 pokazują, że jakość tej warstwy stopniowo się poprawia. Widać to na wykresie maksymalnej zaobserwowanej dziennej powierzchni dziury w południowej hemisferze.

Największą powierzchnię - 29,9 mln km2, co jest niemal równe powierzchni Afryki - zaobserwowano w 2000 roku. W kolejnych latach najwyższe wartości notowano: w 2006 roku - 29,6 mln km2; w 2014 roku - 24,1 mln km2; w 2018 roku - 24,8 mln km2. W 2019 roku największa zaobserwowana powierzchnia dziury ozonowej wyniosła już tylko 16,4 mln km2 - i była to najniższa wartość od 30 lat, jedna z najniższych w historii.

W 2021 roku powierzchnia dziury ozonowej zwiększyła się aż do 24,8 mln km2 i - jak podała NASA - była to trzynasta największa wartość od 1979 roku. W kolejnych latach powierzchnia dziury nadal rosła - w 2022 roku wynosiła 26,5 mln km2, a w 2023 roku - 26,0 mln km2.

Na podstawie tych danych widać zatem, że od 2019 roku powierzchnia dziury ozonowej znowu rosła i dopiero w 2023 roku spadła.

W październiku 2022 roku zespół międzynarodowych ekspertów, wspieranych przez Organizację Narodów Zjednoczonych, potwierdził w raporcie, że warstwa ozonowa Ziemi jest na dobrej drodze do odbudowy dzięki temu, że przez lata zrobiono dużo, by pozbyć się chemikaliów niszczących warstwę ozonową. "Potwierdzono wycofanie prawie 99 procent zakazanych substancji zubożających warstwę ozonową. Działania te doprowadziły do zauważalnego przywrócenia ochronnej warstwy ozonowej w górnej stratosferze i zmniejszenia narażenia ludzi na szkodliwe promienie ultrafioletowe ze Słońca. Według raportu, przy zachowaniu obecnej polityki wobec wycofania szkodliwych substancji zakłada się, że warstwa ozonowa zostanie przywrócona do stanu z 1980 roku (sprzed pojawienia się dziury ozonowej) do 2040 roku. W przypadku Antarktydy regeneracja warstwy spodziewana jest około 2066 roku, a w Arktyce do 2045 roku" - opisał wnioski z raportu współpracujący z Uniwersytetem Wrocławski zespół Life-Mappingair/pl.

Czy więc rzeczywiście - jak twierdzi poseł Kaleta - dziura ozonowa to "kolejna ideologia ładnie opakowana"?

Doktor Aleksandra Kardaś, redaktorka naczelna serwisu Naukaoklimacie.pl, fizyczka atmosfery i popularyzatorka, w odpowiedzi dla Konkret24 podkreśla, że "dziura ozonowa to nie ideologia, tylko realne zjawisko, którego występowania potwierdzają pomiary prowadzone zarówno z powierzchni Ziemi, jak i z kosmosu, za pomocą satelitów". I tłumaczy: "Zagrożenia związane z zanikiem ozonu są na tyle poważne, że zmotywowały rządzących do podpisania chroniącego warstwę ozonową traktatu - tzw. protokołu montrealskiego. Jednak to, że jakieś zjawisko prowadzi do zmian w prawie, nie zmniejsza jego realności. Nikt nie neguje występowania powodzi, chorób zakaźnych czy wypadków w pracy tylko dlatego, że tworzymy przepisy, które mają im zapobiegać". Ekspertka wyjaśnia, że dziura ozonowa pojawia się nad biegunem południowym na początku antarktycznej wiosny, czyli we wrześniu, a jej zasięg w konkretnym roku zależy z jednej strony od koncentracji substancji niszczących ozon, a z drugiej - od warunków meteorologicznych. "Wpływ miewają także duże erupcje wulkaniczne. Obecnie zawartość substancji niszczących ozon w atmosferze powolutku spada i w związku z tym w ostatnich dekadach antarktyczna dziura ozonowa przestała rosnąć. W ostatnich dwóch latach (2022-2023) zanik ozonu był mocniejszy niż w poprzednich, co prawdopodobnie było efektem erupcji wulkanu Hunga-Tonga. W jej wyniku w górne partie atmosfery dostało się sporo pary wodnej ułatwiającej działanie substancjom niszczącym ozon" - tłumaczy dr Kardaś.

Temat dziury ozonowej - wbrew temu, co twierdzi polityk PiS - nie stracił więc na aktualności, a wysiłki w zakresie ograniczenia zjawiska zapoczątkowane protokołem montrealskim nie ustają.