Jak rozmawiać ze zwolennikami teorii spiskowych: 10 podstawowych zasad

Jak rozmawiać ze zwolennikami teorii spiskowychShutterstock

W rozmowach ze zwolennikami teorii spiskowych warto zadawać pytania i pozwolić rozmówcom na samodzielne zweryfikowanie głoszonych przekonań. Jeśli partner deklaruje, że zdania nie zmieni - nie ma co przekonywać go na siłę. MIT Technology Review opracował 10 zasad dialogu ze zwolennikami teorii spiskowych.

Pokazujemy, co jest prawdą, a co fałszem
Weryfikujemy fake newsy, sprawdzamy dane, analizujemy informacje z sieci

Prezydent Stanów Zjednoczonych prowadzi ukrytą wojnę z szajką przestępców zajmujących się pedofilią, handlem żywym towarem i korumpujących wielkie korporacje - to jedna z teorii spiskowych o nazwie QAnon, w którą wierzą tysiące Amerykanów. Ale również już Polacy, ponieważ teorie spiskowe nie znają granic. Jak QAnon czy Afera Wayfair, młodsze siostry słynnej teorii spiskowej Pizzagate, przenikają do mediów i opinii publicznej, opisaliśmy w Konkret24.

FBI kontra teorie spiskowe
FBI kontra teorie spiskoweTVN24 BiS

Brak dowodów na prawdziwość tych rewelacji nie przeszkadza w rozpowszechnianiu teorii w sieci. Oficjalne wyjaśnienia i sprostowania publikowane w mediach na temat teorii spiskowych nie przekonują ich zwolenników. Przytoczenie racjonalnych argumentów i stanowisk oficjalnych instytucji to za mało, by podjąć z nimi rozmowę. Chyba że się wie, co mogłoby w tym pomóc.

Internauci wiedz(rz)ą lepiej

W sprawach Pizzagate, QAnon i Aferze Wayfair internauci podejmowali własne śledztwa. Próbowali łączyć wątki afer z doniesieniami mediów o prawdziwych wydarzeniach. Na przykład w tzw. Aferze Wayfair (dotyczy tego, że zorganizowana grupa pedofilów wykorzystuje rzekomo amerykański portal sprzedaży mebli jako przykrywkę w handlu dziećmi) internauci zwrócili uwagę na dziewczynę o imieniu Samiyah, która zaginęła w 2019 roku. Zauważyli, że imię Samiyah przyporządkowano jednej z szaf w katalogu sklepu. Nazwanie imionami dziewcząt innych produktów w sklepie wystarczyło do wysnucia podejrzeń, że ta witryna internetowa jest wykorzystywana przez handlarzy żywym towarem.

Jeden z rozpowszechnionych na Twitterze screenów. Nazwa szafki ma takie samo imię jak rzekomo zaginiona nastolatka
Screen rozpowszechniany na Twitterze. Nazwa szafki jest taka sama jak imię rzekomo zaginionej nastolatkiJeden z rozpowszechnionych na Twitterze screenów. Nazwa szafki ma takie samo imię jak rzekomo zaginiona nastolatkaTwitter

Nie wystarczyło oficjalne dementi sklepu i odrzucenie oskarżeń o udział w pedofilskim spisku. Nie wystarczyło nawet wideo, które nagrała sama Samiyah. Dziewczyna przekonywała, że wcale nie jest zaginiona. Internauci nie dowierzali. Zwracali za to uwagę, że pokój, w którym nagrała film, nie jest typowym pokojem nastolatki.

Dzięki politykom i celebrytom popularne teorie spiskowe coraz częściej wchodzą do mainstreamu. W czerwcu post z symbolami QAnon – literą Q i hasztagiem #WWG1WGA – zamieścił na Instagramie Eric Trump, syn prezydenta Donalda Trumpa. Sam prezydent podawał dalej na Twitterze wpisy z kont propagujących teorię QAnon.

To rozmówca decyduje, czy teoria jest spiskowa

Jak więc rozmawiać z osobami wierzącymi w globalne spiski? Jak postępować, gdy w nieprawdopodobne teorie wierzy bliska nam osoba? Odpowiedzi dostarcza Tanya Basu, dziennikarka portalu MIT Technology Review, należącego do czasopisma pod tym samym tytułem wydawanego przez Massachusetts Institute of Technology, jedną z najbardziej prestiżowych uczelni technicznych na świecie. Tanya Basu przytacza argumenty użytkowników portalu Reddit, którzy na co dzień rozmawiają ze zwolennikami teorii spiskowych, oraz ekspertów zajmujących się tą tematyką.

Już z samym użyciem pojęcia "teoria spiskowa" trzeba być ostrożnym. To potencjalne wejście na wojenną ścieżkę z przyjaciółmi czy członkami rodziny. Należy pamiętać, że o tym, czy jakaś teoria jest spiskową czy nie, decydują sami rozmówcy.

Wiara w teorie spiskowe to zjawisko bardzo ludzkie i normalne – podkreśla dziennikarka MIT Technology Review. "Do pewnego stopnia teorie spiskowe rezonują w nas wszystkich" – powiedział portalowi Rob Brotherton, psycholog, autor dwóch książek poświęconych teoriom spiskowym i fake newsom. Wyjaśnił, że teorie są mechanizmem obronnym: jesteśmy predestynowani do podejrzliwości i obawy przed sprawami, których nie potrafimy do końca wyjaśnić.

Brotherton podkreślił, że nikt nie może określić się niepodatnym na teorie spiskowe. Przypomniał znane z nauk społecznych pojęcie "efektu trzeciej osoby". To hipoteza głosząca, że w przekonaniu niektórych osób środki masowego przekazu mają na nich mniejszy wpływ niż na innych. Jest to fałszywe przekonanie oparte na uprzedzeniach.

Opierając się na swoich doświadczeniach z dyskusji internetowych, użytkownicy portalu Reddit twierdzą, że podatność na teorie spiskowe nie zależy od tego, w jakiej grupie społecznej się jest czy jakie się ma przekonania polityczne.

10 zasad rozmawiania ze zwolennikami teorii spiskowych

Tanya Basu na portalu MIT Technology Review przedstawia 10 zasad rozmowy ze zwolennikami nieudowodnionych teorii. Wspólnym mianownikiem tych reguł jest szacunek dla rozmówcy i szczera próba podjęcia dialogu.

10 zasad rozmawiania ze zwolennikami teorii spiskowychMIT Technology Review

Zawsze rozmawiaj z szacunkiem

Szacunek, współczucie i empatia są niezbędne w dialogu ze zwolennikami teorii spiskowych. To powtarzający się wniosek z rozmów dziennikarki z użytkownikami portalu Reddit i ekspertami. Basu przekonuje, że pominięcie tej zasady spowoduje, iż "nikt nie otworzy swojego umysłu ani serca".

Rozmawiaj prywatnie

Wielu ulega złej pokusie publicznego wyśmiania zwolennika teorii spiskowej. Szczególnie w mediach społecznościowych. Chcąc osiągnąć porozumienie, trzeba okazać zainteresowanie rozmową i wybrać prywatne ścieżki kontaktu. Zamiast pisać o czymś w widocznym dla każdego wpisie na Facebooku, lepiej wysłać prywatną wiadomość.

Rozmowę poprzedź "rozpoznaniem terenu"

By oszczędzić czas i energię, zapytaj rozmówcę, co powinieneś zrobić, żeby przekonać go do swoich racji. Jeśli powie, że nic nie zmieni jego przekonań, pozwól mu przy nich zostać.

Pamiętaj o sprawach, co do których się zgadzacie

W teoriach spiskowych zwykle można znaleźć problemy, co do których nie ma sporu między rozmówcami. Rozmowa o nich pomoże wzbudzić zaufanie i ułatwi porozumienie, gdy przejdziecie do spraw was różniących.

Przytocz fakty, zaneguj teorię spiskową, ponownie przytocz fakty

Zastosuj metodę fakt-fałsz-fakt zaproponowaną przez lingwistę George'a Lakoffa. Przytocz fakty, zdemaskuj teorię spiskową i ponownie przytocz te same fakty. Powtórzenie ukierunkuje uwagę na fakty i wskaże, dlaczego teoria spiskowa nie ma w nich pokrycia.

Zadawaj pytania, by pomóc rozmówcy sprawdzić własne argumenty

Zadawaj pytania w taki sposób, by twój rozmówca sam zweryfikował głoszone przez siebie tezy. Samodzielne odpowiadanie na pytania pozwala odkryć te aspekty, których wcześniej nie brało się pod uwagę. Badania pokazują, że taka taktyka zapobiega poczuciu bycia atakowanym przez rozmówcę.

Bądź ostrożny, rozmawiając z bliskimi

Wielu rozmówców MIT Technology Review podkreśliło, że wycofało się z rozmowy z bliską osobą wierzącą w teorie spiskowe. Należy samodzielnie ocenić, czy gra jest warta świeczki i czy nie zepsuje relacji. "Święto Dziękczynienia spędzone w harmonii ma większą wartość od bitew toczonych w mediach społecznościowych" – powiedział portalowi jeden z użytkowników Reddit.

Pamiętaj, że niektórzy nie chcą zmienić zdania, niezależnie od faktów

Według badań w przypadku skrajnie upolitycznionych tematów ludzie czasem decydują się na pozostanie przy swoim stanowisku, mimo faktów świadczących na jego niekorzyść. Nie warto się frustrować. Warto zadawać kolejne pytania, co pomaga w dopracowaniu własnych argumentów i jest sposobem okazania empatii.

Jeśli rozmowa idzie w złym kierunku, przerwij ją

Jeśli rozmowa robi się nieprzyjemna i dominują w niej negatywne emocje, nie warto jej kontynuować. Po prostu przerwij.

Każdy mały krok może przynieść skutek

Nie należy zakładać, że każda rozmowa powinna się zakończyć przekonaniem rozmówcy do swoich argumentów. Podjęcie dialogu jest wartością samą w sobie. "Czasami można trochę przesunąć czyjąś perspektywę niczym woda erodująca skałę. Nie obalisz teorii spiskowej, ale wyznaczysz komuś drogę w przyszłości, jak to zrobić" – podkreśla moderator Reddita.

Autor: Krzysztof Jabłonowski / Źródło: Konkret24, MIT Technology Review; zdjęcie: Shutterstock

Źródło zdjęcia głównego: Shutterstock

Pozostałe wiadomości

Prezydent Andrzej Duda przedstawił swoją wizję: w Polsce będzie coraz więcej bogatych ludzi, którzy będą mieli swoje samoloty. Według danych ULC z ostatnich dziesięciu lat w rejestrze cywilnych samolotów przyrost nie był duży, choć systematyczny. Polacy najchętniej inwestują w samoloty ultralekkie.

Prezydent: "coraz więcej ludzi będzie miało swoje samoloty". Ilu już ma? Sprawdziliśmy

Prezydent: "coraz więcej ludzi będzie miało swoje samoloty". Ilu już ma? Sprawdziliśmy

Źródło:
Konkret24

Nagranie, które zamieszczono na TikToku, a potem w innych mediach społecznościowych sugeruje, że w województwie lubelskim powstaje obóz dla migrantów, którzy rzekomo zostaną relokowani z innych państw. Przeznaczenie obiektu jest inne. Wyjaśniamy.

"Czyżby tu powstawał obóz dla nielegalnych migrantów Tuska?" Nie. Wyjaśniamy, co wybudowano w pobliżu granicy

"Czyżby tu powstawał obóz dla nielegalnych migrantów Tuska?" Nie. Wyjaśniamy, co wybudowano w pobliżu granicy

Źródło:
Konkret24

W ramach rosyjskich działań dezinformacyjnych przed wyborami do Parlamentu Europejskiego stworzono strony internetowe, które były bliźniaczo podobne do stron uznanych serwisów medialnych. W Polsce podszyto się pod strony tygodnika "Polityka" i Polskiego Radia. Opisujemy szczegóły rosyjskiej kampanii dezinformacyjnej wymierzonej w eurowybory.

Rosyjski "Sobowtór" kontratakuje. Jak podszyto się pod "Politykę" i Polskie Radio

Rosyjski "Sobowtór" kontratakuje. Jak podszyto się pod "Politykę" i Polskie Radio

Źródło:
Konkret24

Zdaniem Witolda Tumanowicza fermy futerkowe to "naprawdę duża część polskiej gospodarki". Przeanalizowaliśmy dane. Poseł się myli.

Poseł Konfederacji: fermy futerkowe dużą częścią polskiej gospodarki. Nieprawda

Poseł Konfederacji: fermy futerkowe dużą częścią polskiej gospodarki. Nieprawda

Źródło:
Konkret24

Oszczędności Karola Karskiego podczas pracy w Parlamencie Europejskim wzrosły 20-krotnie. Ma też więcej mieszkań. Ryszard Czarnecki stał się milionerem. Również majątek Róży Thun znacząco urósł. Byli europosłami co najmniej dekadę - teraz już nie zostali wybrani. Sprawdzamy, z jakimi majątkami kończą przygodę w Brukseli.

Miliony na kontach, mieszkania, domy. Wieloletni europosłowie wracają z Brukseli

Miliony na kontach, mieszkania, domy. Wieloletni europosłowie wracają z Brukseli

Źródło:
Konkret24

Według krążącego w sieci nagrania i wpisów w mediach społecznościowych na mecz Ukrainy ze Słowacją podczas Euro 2024 kibice nie będą mogli wnieść słowackich flag. To dlatego, że te przypominają flagi innego państwa. To nieprawda. Wyjaśniamy, jakie są zasady dotyczące flag na meczach i gdzie jest przekłamanie.

Słowackie flagi będą konfiskowane, "bo są podobne do rosyjskich"? To fake news

Słowackie flagi będą konfiskowane, "bo są podobne do rosyjskich"? To fake news

Źródło:
Konkret24

Wiceminister sprawiedliwości Arkadiusz Myrcha pochwalił się w serwisie X listą kwestii zrealizowanych po "pół roku rządów". Część z nich pokrywa się ze 100 konkretami - obietnicami przedwyborczymi Koalicji Obywatelskiej. Sprawdziliśmy, czy lista przedstawiana przez polityka ma potwierdzenie w rzeczywistości.

Minister Myrcha chwali się dokonaniami rządu. Sprawdzamy

Minister Myrcha chwali się dokonaniami rządu. Sprawdzamy

Źródło:
Konkret24

Posłanka Lewicy Wanda Nowicka zapytana, czy w ochronę naszej wschodniej granicy powinien się włączyć Frontex, stwierdziła, że ta unijna agencja zaangażuje się tylko wtedy, "gdybyśmy sobie rzeczywiście nie radzili z tymi problemami". Tak jednak nie jest. Frontex regularnie współpracuje z Polską - również w tym roku.

Frontex działa wtedy, gdy państwo nie radzi sobie z problemami na granicy? Nie tylko

Frontex działa wtedy, gdy państwo nie radzi sobie z problemami na granicy? Nie tylko

Źródło:
Konkret24

Niemal 60 polityków Prawa i Sprawiedliwości, Suwerennej Polski oraz Konfederacji w ciągu dwóch dni rozsyłało w mediach społecznościowych zdjęcia czarnoskórych osób przebywających w Polsce. To wywołało efekt "zalania internetu", który teraz ci sami politycy wskazują jako… skutek działań rządu. Towarzyszący tej akcji manipulacyjny przekaz miał generować negatywne emocje. 

"Zalewają internet". Jak politycy skoordynowali akcję ze zdjęciami czarnoskórych osób

"Zalewają internet". Jak politycy skoordynowali akcję ze zdjęciami czarnoskórych osób

Źródło:
Konkret24

Według rozpowszechnianego w sieci cytatu prezydent Andrzej Duda miał na szczycie w Szwajcarii wzywać do "dekolonizacji" Rosji, a konkretnie: do jej podziału "na 200 państw etnicznych". To dezinformacja, szerzona także na prorosyjskich stronach. Słowa polskiego prezydenta zostały przeinaczone.

Duda zaproponował "podział Rosji na 200 państw etnicznych"? Co dokładnie powiedział

Duda zaproponował "podział Rosji na 200 państw etnicznych"? Co dokładnie powiedział

Źródło:
Konkret24

"Przyszłym pokoleniom zabrano lekarzy", "rząd nie chce, żeby w Polsce było więcej lekarzy" - piszą w sieci internauci, krytykując likwidację kierunków lekarskich na niektórych uczelniach. Takie decyzje jeszcze jednak nie zapadły. Trwa audyt. Naczelna Rada Lekarska tłumaczy, że bardziej niż ilość liczy się jakość kształcenia.

"Likwidują kierunki lekarskie"? Jaki problem ma dziewięć uczelni

"Likwidują kierunki lekarskie"? Jaki problem ma dziewięć uczelni

Źródło:
Konkret24

Informacja, jakoby w Wałbrzychu miał się pojawić jakiś autokar z uchodźcami z Afryki, od kilku dni jest rozpowszechniana w mediach społecznościowych - w różnej formie. Nie jest prawdziwa. Wygląda to na skoordynowaną akcję, której celem jest wywołanie negatywnych emocji wobec migrantów i uchodźców w Polsce.

"Zaczęło się", "autokar z uchodźcami w Wałbrzychu". Uwaga na fałszywkę

"Zaczęło się", "autokar z uchodźcami w Wałbrzychu". Uwaga na fałszywkę

Źródło:
Konkret24

"A czy państwo otrzymali już powołanie na ćwiczenia wojskowe..." - tego typu komentarze krążą w mediach społecznościowych w reakcji na publikowane w sieci karty powołań do wojska. Według nagłaśnianego przekazu wojsko ma teraz wysyłać więcej takich kart i to do osób "z łapanki". Uspokajamy i wyjaśniamy.

"Zapukało do mnie wojsko". Co wiemy o kartach powołań

"Zapukało do mnie wojsko". Co wiemy o kartach powołań

Źródło:
Konkret24

Krążąca w mediach społecznościowych zbitka zdjęć ma dowodzić, że podczas trwającej teraz wojny Palestyńczycy namalowali na ośle flagę Izraela, a potem go zabili. Jednak te fotografie nie są ze sobą powiązane i nie mają nic wspólnego z tym, co obecnie się dzieje w Gazie. To fake news.

Osioł z namalowaną flagą Izraela zamęczony przez "dzieci z Gazy"? To nieprawda

Osioł z namalowaną flagą Izraela zamęczony przez "dzieci z Gazy"? To nieprawda

Źródło:
Konkret24

W sieci rozchodzi się opowieść o tym, jak to prezydent Wołodymyr Zełenski rzekomo kupił kasyno i hotel na Cyprze - posty o tym wrzucane są przy okazji różnych wypowiedzi dotyczących Ukrainy. To kolejny przykład historii stworzonej przez rosyjską propagandę po to, by zdyskredytować ukraińskiego prezydenta - ale też tych, którzy pomagają Ukrainie. W tym między innymi polski rząd.

Zełenski, hotel i kasyno na Cyprze. Jak rosyjska propaganda tworzy napięcia dyplomatyczne

Zełenski, hotel i kasyno na Cyprze. Jak rosyjska propaganda tworzy napięcia dyplomatyczne

Źródło:
Konkret24

Uczestnicy rolniczego protestu w Brukseli utrzymują, że jedną z przyczyn interwencji policji był fakt, że nieśli polskie flagi. Tak samo sugerował w swoim tekście rolniczy portal. Brukselska policja wyjaśnia, dlaczego polscy rolnicy "zostali poproszeni o przeniesienie się" w inne miejsce. Nie o flagę chodziło.

Rolnicy w Brukseli "osaczeni", bo "chodzili z polską flagą"? Policja wyjaśnia powód

Rolnicy w Brukseli "osaczeni", bo "chodzili z polską flagą"? Policja wyjaśnia powód

Źródło:
Konkret24

Jedni twierdzą, że zastrzeganie numeru PESEL to wstęp do likwidacji gotówki, inni - że chodzi o większą inwigilację obywateli. Wokół nowej usługi narosło już wiele fałszywych przekazów. Weryfikujemy je.

"Jest drugie dno" przy zastrzeżeniu numeru PESEL? Rozwiewamy mity

"Jest drugie dno" przy zastrzeżeniu numeru PESEL? Rozwiewamy mity

Źródło:
Konkret24

Samolot podnosi się z pasa startowego, gdy tuż za nim, na tym samym pasie, ląduje już inny - taką scenę widać na filmie opublikowanym w mediach społecznościowych. Komentujący uznał to "przykład synchronizacji lądowania", ale wielu internautów nie wierzy w prawdziwość filmu. Jaka jest prawda?

"Ciekawy przykład synchronizacji" lądowania i startu samolotów? Wręcz przeciwnie

"Ciekawy przykład synchronizacji" lądowania i startu samolotów? Wręcz przeciwnie

Źródło:
Konkret24

Politycy PiS i Suwerennej Polski wykorzystują pismo wysłane przez Podlaski Urząd Wojewódzki do samorządowców jako dowód, jakoby rząd wydał "polecenie szukania miejsc na ośrodki dla nielegalnych migrantów". To przekaz nieprawdziwy, wzbudzający niepokój w lokalnej społeczności. Dokument dotyczy czego innego, a procedurę tę opisał dwa lata temu rząd Zjednoczonej Prawicy.

Rząd "szuka miejsc dla nielegalnych migrantów" na Podlasiu? O co chodzi z pismem wojewody

Rząd "szuka miejsc dla nielegalnych migrantów" na Podlasiu? O co chodzi z pismem wojewody

Źródło:
Konkret24

Według wielu internautów polsko-rosyjskę granicę na Mierzei Wiślanej wyznacza niski płot z siatki. Nagrania i zdjęcia publikowane w mediach społecznościowych pokazują dość liche ogrodzenie, które biegnie w poprzek plaży. Tyle że granica państwowa przebiega w innym miejscu i w inny sposób jest ochraniana. Wyjaśniamy.

"Tak wygląda nasza granica z Rosją"? Nie. Wygląda inaczej

"Tak wygląda nasza granica z Rosją"? Nie. Wygląda inaczej

Źródło:
Konkret24

W rozpoczynającym się jutro posiedzeniu Sejmu już nie będą brać udziału, a na mandaty posłów Parlamentu Europejskiego jeszcze czekają. Wyjaśniamy, jaka jest teraz sytuacja posłów, którzy w wyniku niedzielnych wyborów pojadą do Brukseli. I kiedy ich miejsca w Sejmie zostaną uzupełnione.

25 wybranych. Jeszcze nie są europosłami, a w Sejmie już nie zagłosują

25 wybranych. Jeszcze nie są europosłami, a w Sejmie już nie zagłosują

Źródło:
Konkret24, PAP

"W zamian za to wejdą prażone chrząszcze", "chyba trzeba wyjść z Unii, bo za chwile nic nie zjemy" - piszą oburzeni internauci, komentując rozpowszechnianą w sieci informację, jakoby Unia Europejska zakazała produkcji chipsów o smaku bekonowym. Tylko że to fake news. Chodzi o inny zakaz.

Unia zakazała chipsów o smaku bekonu? To nie tak, wyjaśniamy

Unia zakazała chipsów o smaku bekonu? To nie tak, wyjaśniamy

Źródło:
Konkret24

Czy Mariusz Kamiński, Maciej Wąsik i Daniel Obajtek mogą się już czuć bezpieczni, bo immunitet europosła "nie dotyczy czynów popełnionych przed wyborem"? Dyskusja na ten temat rozpoczęła się w sieci zaraz po ogłoszeniu wstępnych wyników głosowania. Tłumaczymy, czym różnią się sytuacje trójki przyszłych europosłów.

Immunitet europosła "nie dotyczy czynów popełnionych przed otrzymaniem mandatu"? To zależy

Immunitet europosła "nie dotyczy czynów popełnionych przed otrzymaniem mandatu"? To zależy

Źródło:
Konkret24

Podczas wizyty w Brukseli Jarosław Kaczyński przestrzegał przed "szaleństwem klimatycznym". Mówił, że człowiek nie wpływa na zmiany klimatu. Sugerował, że aby zredukować emisję CO2 do zera, trzeba by "zlikwidować ludzi w Europie". Przywoływał wątpliwe tezy naukowe. Nic z tego nie jest prawdą.

Kaczyński mówi o "szaleństwie klimatycznym" Brukseli. Cztery fałsze naraz

Kaczyński mówi o "szaleństwie klimatycznym" Brukseli. Cztery fałsze naraz

Źródło:
Konkret24

Telewizja Polska udostępniła redakcji Konkret24 informacje o zarobkach Jacka Kurskiego w latach 2016-2023. Startujący teraz do Parlamentu Europejskiego z list PiS były prezes TVP zarobił w sumie ponad 4,6 miliona złotych brutto. Wynagrodzenie rosło z roku na rok, w samym 2020 roku było to ponad milion.

Ile Jacek Kurski zarobił w TVP? Mamy pełne dane

Ile Jacek Kurski zarobił w TVP? Mamy pełne dane

Źródło:
Konkret24