Fałszywy dokument i deep fake. Dezinformacja o "wstrzymaniu ekshumacji" w Ukrainie

W sobotę 7 czerwca media społecznościowe rozgrzała informacja, jakoby Ukraina miała wstrzymać procedowanie przez jej ministerstwo pozwoleń na prace poszukiwawcze i ekshumacyjne ofiar rzezi wołyńskiej. O tej rzekomej decyzji władz ukraińskich informował m.in. poseł Prawa i Sprawiedliwości Dariusz Matecki. "Ukraińcy nie uruchomili żadnych nowych ekshumacji w ostatnim czasie. Pytanie do @MSZ_RP, czy właśnie wstrzymali dotychczasowe, dlatego że jako posłowie – niemal jednogłośnie przyjęliśmy ustawę o ludobójstwie wołyńskim? Czy zachowacie się jak trzeba? Czy dalej będziecie dawać Ukraińcom pluć na Polaków?" - napisał w serwisie X, załączając zdjęcie pewnego dokumentu (pisownia wszystkich postów oryginalna).

Pismo, które widać na zdjęciu, jest sporządzone po ukraińsku. Z niego dowiadujemy się, że Ukraina miała uznać za nieważne wydane wcześniej zezwolenie na przeprowadzenie ekshumacji w Puźnikach i wstrzymać prowadzone tam badania archeologiczne. Ten dokument miało wydać ukraińskie Ministerstwo Kultury i Komunikacji Strategicznej. Na dole widać podpis Mykoly Tochytskyiego, szefa tego resortu.

Rzekomy dokument ukraińskiego ministerstwa krążył w sieci na wielu innych profilach. Rozpowszechniający go internauci wyrażali oburzenie rzekomą decyzją: "Ukraina zawiesza prace archeologiczne po ogłoszeniu nowego święta w Polsce"; "Ukraina jest niesamowita. W ramach reperkusji za ustanowienie przez polski Sejm 11 lipca Dniem Pamięci o Polakach - Ofiar Ludobójstwa na Kresach co zrobili? Tego samego dnia, w trybie natychmiastowym wstrzymali ekshumacje w Puźnikach"; "Ukraina zawiesza prace archeologiczne i ekshumacje po decyzji Sejmu o ustanowieniu 11 lipca Narodowym Dniem Pamięci Ofiar Ludobójstwa Wołyńskiego. Kijów, reżim kijowski blokuje ekshumacje, zacierania śladów ukraińskiego ludobójstwa na Narodzie Polskim ciąg dalszy" - pisali.

W dodatku to pismo dotyczące ekshumacji w Puźnikach miało pochodzić od samego prof. Andrzeja Ossowskiego - szefa zespołu prowadzącego ekshumacje. Fotografia dokumentu ukazała się bowiem 6 czerwca na profilu na Facebooku wyglądającym jak konto należące do prof. Ossowskiego: zdjęcie profilowe przedstawia go, nazwa użytkownika to jego imię i nazwisko.

Oprócz zdjęcia dokumentu, w poście na rzekomym profilu profesora był krótki filmik. Widzimy prof. Ossowskiego, który mówi: "Wszystko dzieje się dokładnie tak, jak mówiłem - po tym, jak Polska zatwierdziła 11 lipca Dniem Pamięci Ofiar Ludobójstwa na Wołyniu, na Ukrainie zrobiło się głośno. W rezultacie Ukraina zawiesiła wszystkie historyczne projekty polsko-ukraińskie. Wszystko, co robiliśmy przez sześć lat, okazało się bezskuteczne. Moja koleżanka Alina Charłamowa z Fundacji Wołyńskie Starożytności przekazała mi rozporządzenie rządu ukraińskiego o zawieszeniu wszelkich prac archeologicznych na terenie Ukrainy. Poniżej załączę zdjęcie dokumentu".

Dwa dni wcześniej na tym samym koncie pojawiło się inne nagranie, w którym rzekomo prof. Ossowski mówi o działaniach Ukrainy w sprawie wstrzymania ekshumacji ofiar zbrodni wołyńskiej. "Badamy szczątki 42 osób znalezionych w trakcie ekshumacji. Jednak to nie wszystkie ofiary napadu UPA na Puźniki. Na liście figuruje osiemdziesiąt nazwisk. Tych pozostałych czterdzieści ofiar może leżeć w poniemieckim głębszym dole. Trzeba złożyć wniosek o pozwolenie na dalsze prace poszukiwawcze. Niestety po wyborach stało się to niemożliwe. Najpierw czekaliśmy sześć lat, podczas gdy Ukraina przyciągała ten proces. Teraz będziemy czekać kolejne pięć lat, aż Karol Nawrocki z jego antyukraińską retoryką zostanie zastąpiony. Musimy zrozumieć, to jest przede wszystkim moment polityczny" - słyszymy na filmie.

Właśnie fakt, że zdjęcie dokumentu oraz nagrania z rzekomym tłumaczeniem prof. Ossowskiego pojawiły się na jego rzekomym profilu - a profesor w sprawie ekshumacji na Wołyniu jest autorytetem - sprawił, że wielu internautów uwierzyło w ten przekaz. Jest to jednak nieprawda, klasyczne działanie ośrodków dezinformacji - prawdopodobnie rosyjskich - mających na celu podsycanie antagonizmów między Polską a Ukrainą. Wybory prezydenckie i nowe święto uchwalone przez polski Sejm okazały się przydatnym podłożem do stworzenia tego fake newsa.

Bo cała historia oparta jest na fałszywkach: począwszy od facebookowego profilu profesora, poprzez rzekome pismo, po deep fake z wykorzystaniem wizerunku profesora. Zarówno strona ukraińska, jak też polska dementują ten przekaz i ostrzegają przed szerzeniem prorosyjskiej propagandy.

Zbrodnia wołyńska i działania Organizacji Ukraińskich Nacjonalistów oraz Ukraińskiej Powstańczej Armii, która w latach 1943-45 dopuściła się ludobójczej czystki etnicznej na około 100 tys. polskich mężczyzn, kobiet i dzieci, od lat różnią Polskę i Ukrainę. Jednym z terenów, gdzie znaleziono zwłoki zamordowanych przez UPA Polaków, są Puźniki - dawna wieś w dzisiejszym obwodzie tarnopolskim na zachodzie Ukrainy. Tam w nocy z 12 na 13 lutego 1945 roku ukraińscy nacjonaliści wymordowali - według różnych źródeł - od 50 do 120 Polaków. W styczniu 2025 roku, na podstawie wyników prac poszukiwawczych, władze ukraińskie udzieliły zezwolenia na przeprowadzenie ekshumacji odnalezionych szczątków w Puźnikach. Jak wyjaśnialiśmy w Konkret24, prace w Puźnikach były prowadzone między 23 kwietnia a 10 maja tego roku. Jednak, jak powiedziała wówczas Alina Charłamowa z ukraińskiej fundacji Wołyńskie Starożytności, poszukiwania w tej nieistniejącej wsi będą kontynuowane; powinna być tam jeszcze jedna mogiła.

Rzekome wstrzymanie zezwolenia na prace w Puźnikach miało być reakcją odwetową Ukrainy na decyzję o ustanowieniu w Polsce nowego święta upamiętniającego ofiary rzezi wołyńskiej. 4 czerwca Sejm uchwalił bowiem ustawę o ustanowieniu 11 lipca Narodowym Dniem Pamięci o Polakach – Ofiarach Ludobójstwa dokonanego przez OUN i UPA na ziemiach wschodnich II Rzeczypospolitej Polskiej. W ustawie przypomniano, że "w latach 1939–1946 nacjonaliści ukraińscy z Organizacji Ukraińskich Nacjonalistów (OUN), Ukraińskiej Powstańczej Armii (UPA) oraz innych ukraińskich formacji nacjonalistycznych działających na ziemiach Kresów Wschodnich II Rzeczypospolitej Polskiej (województwa wołyńskie, tarnopolskie, stanisławowskie, lwowskie, poleskie) oraz obecnych województw lubelskiego i podkarpackiego dokonali na ludności polskiej zbrodni ludobójstwa".

Do tej ustawy zastrzeżenia zgłosiła strona ukraińska. Dzień po jej uchwaleniu przez Sejm ministerstwo spraw zagranicznych w Kijowie wydało oświadczenie, w którym ustawę określono jako "stojącą w sprzeczności z duchem dobrosąsiedzkich stosunków między Ukrainą a Polską". Oceniono, że "takie jednostronne kroki" nie sprzyjają wzajemnemu porozumieniu i pojednaniu, nad którym dwa kraje pracują m.in. w ramach Wspólnej Ukraińsko-Polskiej Grupy ds. Dialogu Historycznego, które działa z zaangażowaniem ministerstw kultury oraz instytutów pamięci narodowej dwóch państw.

Tak więc fake news stworzony za pomocą trzech fałszywek miał szansę trafić na podatny grunt zarówno wśród Polaków o antyukraińskim nastawieniu, jak też wśród antypolskich Ukraińców oraz zwolenników polityki Kremla.

Właśnie o święcie 11 lipca jest mowa w nagraniu na rzekomym koncie prof. Ossowskiego. Jednak profil to fałszywka, a znajdujące się tam nagrania to deep fake'i stworzone za pomocą sztucznej inteligencji. Poinformował o tym zresztą sam prof. Ossowski. "Uwaga Szanowni Państwo proszę nie rozpowszechniać informacji, która pojawiła się dziś w mediach stworzonej przez AI mojej wypowiedzi jakoby strona Ukraińska zablokowała pracę prowadzone na Ukrainie. To Fakenews wytworzony przez IA!!!" - ostrzegał wieczorem 7 czerwca na swoim koncie na X.

W kolejnym wpisie oświadczył, że to konto nie należy do niego, ktoś się pod niego podszywa i zaapelował o ostrożność.

Sprawdziliśmy treści udostępnione na tym wygenerowanym profilu. Okazuje się, że pierwszy opublikowany tam materiał to zdjęcie w tle, które pojawiło się w maju 2024 roku. Kolejna aktywność nastąpiła dopiero po roku. Opublikowano wtedy kilka postów o ekshumacji w Puźnikach dla uwiarygodnienia konta. Gdy przyjrzymy się opisywanym wcześniej filmikom wykorzystującym wizerunek profesora, zauważyć można, że dźwięk nie zgrywa się z ruchem ust, a oczy nienaturalnie "błądzą" - to niektóre z elementów pomagających rozpoznać treści tworzone z pomocą AI.

Daniel Szeligowski z Polskiego Instytutu Spraw Międzynarodowych przeanalizował pismo, które miało być dowodem na decyzje ukraińskiej administracji. Zasugerował nawet, że twórcami fałszywki mogą być Polacy. "Proszę zwrócić uwagę, że na tym dokumencie widnieje nawet błędna nazwa ukraińskiego ministerstwa. Co ciekawe, taki właśnie błąd pojawiłby się w przypadku tłumaczenia z języka... polskiego, więc ostrożnie z wnioskami" - napisał w poście na X. A w komentarzach tłumaczył: "Nazwa ministerstwa po ukraińsku i angielsku to ministerstwo 'komunikacji strategicznych' (l. mnoga). Natomiast po polsku powszechnie używa się 'komunikacji strategicznej' (l. pojedyncza) - na Wikipedii, i na polskich stronach rządowych. Wygląda więc jak tłumaczenie z polskiego".

Na rozpowszechnianą fałszywkę zareagowało 7 czerwca późnym wieczorem polskie ministerstwo kultury. "Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego dementuje informacje dotyczące wstrzymania procedowanych przez Ministerstwo Kultury i Komunikacji Strategicznej Ukrainy pozwoleń na prace poszukiwawcze i ekshumacyjne - są to nieprawdziwe informacje" - podało.

MKiDN na stronie internetowej poinformowało także, że "pojawiające się w mediach społecznościowych wpisy dezinformacyjne, wykorzystujące wizerunek prof. Andrzeja Ossowskiego, jak i fałszywe dokumenty pozorujące pismo wydane przez stronę ukraińską, zostały zgłoszone właściwym służbom".

Również rzecznik prasowy Instytutu Pamięci Narodowej Rafał Leśkiewicz ostrzegał przed dezinformacją i odniósł się do słów o Karolu Nawrockim, które padły w jednym ze spreparowanych nagrań - nazwał je "kłamliwym informacjami".

Informację o rzekomym wstrzymaniu pozwolenia na ekshumacje zdementowała także strona ukraińska. Mykola Tochytskyi, ukraiński minister kultury i komunikacji strategicznej, którego podpis miał się znaleźć na rozpowszechnianym w sieci dokumencie, napisał na platformie X: "Uwaga, fake news: Nie podpisałem żadnego dokumentu dotyczącego rzekomego wstrzymania prac w miejscowości Sadowe (dawne Pużniki) w obwodzie tarnopolskim". Dodał, że Polska te działania określiła "mianem historycznego i dyplomatycznego przełomu". I zaapelował: "Nie rozpowszechniajcie szkodliwej propagandy". Swoje oświadczenie opublikował także po ukraińsku.

Zareagował także ambasador Ukrainy w Polsce Vasyl Bodnar. W odpowiedzi na usunięty już wpis posła Mateckiego napisał: "Szanowny Panie Pośle @DariuszMatecki, to jest absolutny fejk. Zaraz będzie komunikacja z Kijowa. Ukraina jest zdeterminowana kontynuować pracę poszukiwawcze i ekshumacyjne! Żadne prowokacje nie zakłócą naszej wspólnej dobrej woli".

Jeszcze przed pojawieniem się dementi prof. Ossowskiego przed fałszywką ostrzegali inni posłowie PiS. Europoseł PiS Michał Dworczyk wieczorem 7 czerwca wrzucił na X zdjęcie podrobionego dokumentu z ostrzeżeniem: "Uwaga na rosyjską prowokacje! Proszę o podanie dalej. Po sieci krąży fałszywy dokument dotyczące rzekomo wstrzymania poszukiwań i ekshumacji w Puźnikach. Przed chwilą otrzymałem potwierdzenie od Ministra Kultury UA Mykoły Toczyckiego, że nie podpisał żadnego takiego dokumentu i że to rosyjska prowokacja.!".

Poseł Matecki swój wpis z fake newsem usunął, zaś w odpowiedzi na post Dworczyka napisał: "Dodzwoniłem się do prof. Ossowskiego. Jest grubo. Jak widać, w 2024 roku założono na jego dane fikcyjny profil na Facebooku i przerobiono film, na którym AI mówi o tym dokumencie jego ustami. Sprawę zgłaszam do administracji Facebooka. I czymś takim powinno się zajmować ABW!".