Osoby z niepełnosprawnościami a praca zawodowa. Polska "w ogonie" Europy?

Wszystkie największe ugrupowania mają w programach wyborczych zapowiedzi przygotowane z myślą o osobach z niepełnosprawnościami i ich rodzinach. Prawo i Sprawiedliwość kusi tę grupę wyborców grantem dla pracodawców na zatrudnienie opiekuna osoby z niepełnosprawnością (OzN). Zapowiada ponadto ustawę o asystencji osobistej takich osób, stworzenie systemu mieszkań wspomaganych czy utworzenie specjalnego programu w PFRON na likwidację barier w budynkach wielorodzinnych. Koalicja Obywatelska w ramach "100 konkretów" chce likwidacji tak zwanej pułapki rentowej - czyli by osoby z niepełnosprawnością mogły pracować, nie tracąc renty. Konfederacja proponuje gotową ustawę o zniesieniu zakazu pracy dla opiekunów osób z niepełnosprawnościami. Lewica chce elastycznych warunków pracy dla opiekunów OzN; zapowiada reformę systemu orzecznictwa czy program opieki wytchnieniowej dla rodziców i opiekunów OzN; zapewnia, że każda osoba z niepełnosprawnością będzie mieć dostęp do asystenta. Z kolei Bezpartyjni Samorządowcy mają postulat reformy systemu rehabilitacji i proponują zmiany w zakresie kwalifikacji pacjentów i warunków udzielania świadczeń.

23 września konwencję programową Trzeciej Drogi w Kielcach prowadzili poruszający się na wózkach kandydaci Łukasz Krasoń i Artur Świercz. Był to czytelny sygnał wysłany do danej grupy wyborców. Prezes Polskiego Stronnictwa Ludowego Władysław Kosiniak-Kamysz przekonywał, że program dla osób z niepełnosprawnościami to jeden z priorytetów Trzeciej Drogi. "12 procent Polaków ma orzeczenie o niepełnosprawności. To są cztery miliony z nas" - mówił. Wymieniał postulaty: "Asystencja osobista, opieka wytchnieniowa, reforma systemu orzecznictwa, warsztaty terapii zajęciowej, środowiskowe domy samopomocy, zakłady, które dają szansę na możliwość na wejście na rynek pracy". Kosiniak-Kamysz przekonywał, że praca daje poczucie godności, poczucie bycia równie ważnym jak wszyscy obywatele. "Oni chcą się tu czuć gospodarzami, a nie najemnikami czy niewolnikami. Chcą się tu czuć jak u siebie. Chcą się w naszym, ukochanym kraju czuć równie ważni" - mówił o zmagających się z niepełnosprawnościami. Po czym podał ciekawe dane:

Sprawdziliśmy, skąd pochodzą te dane i czy rzeczywiście sytuacja osób z niepełnosprawnościami w Polsce, jeśli chodzi o zatrudnienie, jest tak fatalna na tle Europy, jak mówił prezes PSL.

Na stronie biura Pełnomocnika Rządu do Spraw Osób Niepełnosprawnych jest opracowanie z Badania Aktywności Ekonomicznej Ludności (BAEL). W czwartym kwartale 2022 roku (najnowsze dane) współczynnik aktywności zawodowej w grupie osób z niepełnosprawnościami w wieku 16-89 lat wynosił u nas 19,6 proc., a wskaźnik zatrudnienia - 18,6 proc.

Wśród osób z niepełnosprawnościami w wieku produkcyjnym - czyli 18-59/64 lata - współczynnik aktywności zawodowej wynosił 33,5 proc., a wskaźnik zatrudnienia 31,6 proc. W tej grupie jest to więc wskaźnik wyższy, niż podał prezes PSL, choć zapewne niezadowalający.

Dane porównawcze dla Europy można znaleźć w opublikowanym w październiku 2022 roku opracowaniu OECD pt. "Niepełnosprawność, praca i integracja: Włączanie do głównego nurtu wszystkich polityk i praktyk" ("Disability, Work and Inclusion. Mainstreaming in All Policies and Practices"). Prezentuje ono wyrażone w procentach wskaźniki zatrudnienia osób z niepełnosprawnościami w 2019 roku. To niestety ostatnie aktualne statystyki. OECD, posługując się terminem wskaźnik zatrudnienia, odnosi się do stosunku liczby zatrudnionych z tej grupy do liczby ludności w wieku produkcyjnym (15-64 lat).

Otóż według tych danych w Polsce aktywnych zawodowo było trzy lata temu 33,5 proc. osób z niepełnosprawnościami. Nasz kraj był na 25. miejscu w tym zestawieniu obejmującym 32 państwa - czyli na ósmym od końca. Jeśli uwzględnimy tylko kraje Europy, Polska była na 21. miejscu, czyli szóstym od końca.

Jeżeli chodzi o kraje europejskie, najwięcej aktywnych zawodowo osób z niepełnosprawnościami było w 2019 roku w Szwajcarii (58 proc.), Islandii (52,8 proc. - choć wskaźnik jest inny, niż podał Kosiniak-Kamysz), Estonii (52,2). Na czwartym miejscu był drugi wymieniony przez prezesa PSL kraj - Wielka Brytania (51,4 proc., też inny wskaźnik niż mówił Kosiniak-Kamysz). Średnia dla krajów OECD według tych danych wynosiła 41,7 proc. Średnia dla krajów europejskich - 42 proc. (czyli nieco niższa, niż mówił prezes PSL)

Najsłabiej pod względem zatrudnienia osób z niepełnosprawnościami w tym zestawieniu OECD wypadły: Grecja (22,8 proc.), Hiszpania (29 proc.) i Irlandia (29,2 proc.).

Nie są to więc zbieżne dane z tymi cytowanymi przez Kosiniaka-Kamysza, ale (z wyjątkiem Islandii) są do nich zbliżone. I rzeczywiście pokazują, że Polska pod względem aktywności zawodowej osób z niepełnosprawnościami wypada na tle Europy bardzo słabo.

Zapytaliśmy w biurze PSL o źródła danych cytowanych przez prezesa. Rzecznik partii Miłosz Motyka przesłał jednak nieprecyzyjną odpowiedź. Wynika z niej, że Kosiniak-Kamysz raczej swobodnie przytaczał dane o zatrudnieniu osób z niepełnosprawnościami. Rzecznik przesłał nam cztery odnośniki. "W przypadku statystyk dotyczących zatrudniania osób z niepełnosprawnościami w Polsce mamy kilka funkcjonujących wartości wskaźników zatrudnienia w zależności od źródeł" - zauważył. Z tych wyjaśnień Motyki nie wynika, które konkretnie dane miał na myśli Kosiniak-Kamysz podczas wystąpienia na konwencji.

Motyka przesłał nam publikację Najwyższej Izby Kontroli z lutego 2022 roku "NIK o aktywizacji zawodowej osób z niepełnosprawnościami". Według rzecznika PSL zawarta w niej informacja o 80 proc. osób z orzeczeniami o niepełnosprawności, które nie pracowały ani nie szukały pracy, pozwala założyć, że ok. 20 proc. osób z niepełnosprawnościami jest zatrudnionych. Jednak w tym raporcie NIK są m.in. wskaźniki zatrudnienia osób niepełnosprawnych za 2020 rok - wynosił 16,7 proc., zaś wskaźnik zatrudnienia osób niepełnosprawnych w wieku produkcyjnym - 28,5 proc.

Choć i te liczby są nieco inne od podanych przez prezesa PSL - potwierdzają, że aktywność osób z niepełnosprawnościami w Polsce jest niska.

Motyka przytoczył również opracowanie Ministerstwa Rodziny i Polityki Społecznej "Niepełnosprawni na rynku pracy" z lutego 2019 roku. Wspomniany jest w nim współczynnik aktywności zawodowej osób niepełnosprawnych w wieku produkcyjnym z 2017 roku - wynosił wówczas 28,9 proc. A wskaźnik zatrudnienia takich osób - 26,3 proc.

Zwróćmy jednak uwagę, że Władysław Kosiniak-Kamysz cytował nie tylko dane dla Polski, ale i dla całej Unii Europejskiej, Wielkiej Brytanii i Islandii. Z wyjaśnień rzecznika PSL nie wynika, by prezes oparł się w tych porównaniach jednym, spójnym źródle. Miłosz Motyka pisze o wskaźniku dotyczącym Unii Europejskiej, "który także ma wahania". "Dla osób w wieku 20-54 to według informacji na stronie europarlamentu 50,8, ale przy grupie wiekowej obejmującej starsze osoby wskazywane są też nieco niższe wskaźniki" - pisze Motyka. W linkowanym przez niego opracowaniu z 2021 roku "Nowa, ambitna strategia UE w sprawie niepełnosprawności 2021-2030", opublikowanym na stronie Parlamentu Europejskiego, rzeczywiście jest taka wartość dla osób od 20. do 64. roku życia.

"W Wielkiej Brytanii wskaźnik także się nieco waha np. w ujęciu kwartalnym i rocznym - porównanie od VII do IX 2022 do roku to pomiędzy 52,6 do 53,4" - pisze rzecznik PSL. Informacja o wskaźniku zatrudnienia osób niepełnosprawnych wynoszącym 52,6 proc. w okresie od lipca do września 2022 roku rzeczywiście jest w linkowanym przez Motykę opracowaniu brytyjskiego rządu z 2023 roku "Zatrudnienie osób niepełnosprawnych w 2022 roku". Wartość 53,4 proc. nie jest w nim jednak użyta w kontekście tego wskaźnika. O wskaźniku zatrudnienia Islandczyków z niepełnosprawnościami rzecznik PSL nie wspomina.