Wydatki na wojsko w dół? MON zaprzecza. Tłumaczymy, jak powstaje ten budżet

Ministerstwo Obrony Narodowej podtrzymuje, że wbrew wypowiedziom niektórych polityków wydatki na obronność wzrosną. Dyskusja na ten temat wybuchła 4 czerwca, gdy dziennikarz Piotr Nisztor napisał na platformie X: "Rząd Donalda Tuska planuje zmniejszenie w latach 2025-2028 wydatków na armię o ponad 57 mld zł, czyli o 25 proc! @SztabGenWP w piśmie do @MON_GOV_PL alarmuje, że oznacza to wstrzymanie kluczowych programów rozwoju naszego wojska". Nisztor pokazał fragment pisma ze Sztabu Generalnego przesłanego MON.

Pismo jest odpowiedzią sztabu na przesłany do konsultacji projekt wytycznych ministra obrony narodowej do planowania budżetowego w resorcie obrony narodowej w 2025 roku. W dokumencie czytamy: "(...) uprzejmie informuję, że ze względu na drastyczną redukcję (tj. ok. 57 370 799 tys zł - 25 proc.) limitu wydatków na CPR [Centralny Plan Rzeczowy] w latach 2025-2028 w odniesieniu do obowiązującej prognozy, Sztab Generalny WP przedmiotowego dokumentu nie uzgadnia". W uzasadnieniu jest wskazanie, że w kolejnych latach ten spadek będzie wyglądał następująco: - 4,776 mld zł w 2025 roku, co stanowi 9,4 proc.; - 6,529 mld zł w 2026 roku, co stanowi 11,7 proc.; - 18,041 mld zł w 2027 roku, co stanowi 30,2 proc.; - 28,025 mld zł w 2028 roku, co stanowi 44,6 proc.

Sztab Generalny informuje, że to uniemożliwi "utrzymanie kierunków i tempa transformacji Sił Zbrojnych RP w tym w szczególności: - realizację programów operacyjnych oraz Pakietu Wzmocnienia Sił Zbrojnych; - wyposażenie indywidualnego żołnierzy projekt 'Szpej'; - realizację programu wieloletniego pn. 'Narodowa Rezerwa Amunicyjna'; - realizację programu 'Tarcza Wschód'; - zabezpieczenie obecności sojuszniczej na terytorium RP; - utrzymanie i odtwarzanie sprawności technicznej sprzętu wojskowego użytkowanego w Siłach Zbrojnych; - finansowanie podatku VAT od dostaw sprzętu wojskowego, którego pozyskanie jest w ramach Funduszu Wsparcia Sił Zbrojnych; - finansowania waloryzacji podpisanych umów wieloletnich na zakupy sprzętu wojskowego i usług remontowych; - finansowanie licznych koncepcji, w tym dotyczących rozwoju nowych związków taktycznych, 2.Korpusu Polskiego; - rozbudowę infrastruktury składowania i magazynowania środków bojowych".

Ujawniony dokument oburzył opozycję, w tym byłego ministra obrony narodowej Mariusza Błaszczaka. Temat podchwyciły prawicowe media. MON jeszcze tego samego dnia zapewnił, że nie planuje żadnych cięć budżetowych w wysokości 57 mld zł. "W rzeczywistości, w przyszłym roku planujemy zwiększenie budżetu na armię o 10 proc." - napisał resort w komunikacie.

Jednak nikt z MON nie podważył autentyczności dokumentu. Także na zorganizowanym 4 lipca briefingu, kiedy to sprawę wyjaśniał p.o. dyrektor departamentu budżetowego MON generał brygady Sławomir Kozicki. Podkreślał, że ujawnione pismo to coroczny dokument roboczy i że limity na centralne plany rzeczowe na 2025 rok nie zostały jeszcze zatwierdzone. "Do tradycji już przeszło, że zawsze na tym etapie ścierają się poglądy poszczególnych instytucji resortu obrony narodowej" - tłumaczył.

Posłowie opozycji, którzy od razu 4 lipca weszli do MON z kontrolą, przekazywali otrzymane informacje z resortu, że dokument jest prawdziwy. "To nie jest fake news!" - informował na platformie X Paweł Jabłoński. Potwierdził to Jacek Siewiera, szef Biura Bezpieczeństwa Narodowego, w "Faktach po Faktach" w TVN24. - Wydatki na obronność w deklaracji ministra obrony narodowej nie ulegną obniżeniu. Ale dokumenty, które zostały ujawnione przez konserwatywne media, są prawdziwe - stwierdził. Jednak rządzący nie odpowiadali na pytanie, czy rzeczywiście wspomniane limity będą mniejsze - co postulował resort w przesłanym Sztabowi Generalnemu dokumencie. Zapewniali tylko, że wydatki na obronę ogółem będą rosły. Eksperci od wojskowości zauważają, że wzrost wydatków na wojsko nie wyklucza jednak jednoczesnego zmniejszenia limitów na centralne plany rzeczowe.

W końcu 11 lipca w "Rozmowie Piaseckiego" w TVN24 wiceminister obrony narodowej Cezary Tomczyk poinformował: - W dokumentach przyjętych przez ministra obrony narodowej nie ma zapisu o cięciach w planach rzeczowych. Tomczyk podkreślił: - Chciałbym dzisiaj jasno to powiedzieć, też po słowach Morawieckiego, że budżet na przyszły rok Ministerstwa Obrony Narodowej będzie wyższy, a nie niższy.

- Ale był plan jakiegoś cięcia tego budżetu, czy nie było? - dopytywał Konrad Piasecki. - Nie było planu żadnego cięcia budżetu Ministerstwa Obrony Narodowej - zapewnił Tomczyk. - To skąd te 57 miliardów? - dziwił się dziennikarz. Na to wiceminister odparł: - Tak jak powiedziałem, tego typu dokumenty czy obieg informacji pomiędzy Wojskiem Polskim jest czymś naturalnym. I poinformował, że budżet MON będzie wynosił 115-120 miliardów złotych.

Wyjaśniamy, jak powstaje budżet MON, co to są centralne plany rzeczowe i na którym etapie tworzenia budżetu mogło powstać upublicznione pismo.

Jacek Siewiera w TVN24 tłumaczył, że część 29. budżetu - obrona narodowa - składa się z trzech elementów. - To jest Fundusz Wynagrodzeń Służby Wojskowej, Fundusz Centralnych Planów Rzeczowych, ten, o który właśnie rozbija się ta dyskusja, oraz tak zwane wydatki decentralne - wymieniał. Oprócz tego - wyjaśniał Siewera - jest Fundusz Wsparcia Sił Zbrojnych, "z którego dokonywane były te wielkie historyczne zakupy za czasu poprzedniego rządu". I tłumaczył: - Wic polega na tym, że VAT od tych wielkich zakupów musi być rozliczony z budżetu CPR, budżetu państwa. To jest 23 procent wartości wszystkich wielkich zakupów, które zostały wykonane.

Mówił też o dokumentach sporządzonych stosunkowo niedawno, "w ostatnich dniach, w których szef Sztabu Generalnego odniósł się jednoznacznie, że z części CPR, czyli Centralnych Planów Rzeczowych, znalezienie tych pieniędzy, m.in. na pokrycie VAT-u, ale również na inne wydatki (...) należy poszukiwać w innym funduszu".

Centralne plany rzeczowe to wydatki majątkowe - takie jak modernizacja Sił Zbrojnych i inwestycje budowlane - oraz wydatki bieżące, czyli te na remonty sprzętu wojskowego, zakupy nowego sprzętu czy środków materiałowych.

7 lipca procedurę powstawania budżetu MON opisał w serwisie Defence24.pl Jarosław Ciślak, analityk i dziennikarz. Bo co roku cykl planowania i uchwalania budżetu państwa oraz budżetu MON jest taki sam.

Najpierw Ministerstwo Finansów przedstawia Ministerstwu Obrony Narodowej limit wydatków na kolejny rok. (Czy tak już się stało, jeśli chodzi o rok 2025? Zapytaliśmy resort finansów, czekamy na odpowiedź). Następnie w departamencie budżetowym MON przygotowywane są wytyczne ministra obrony narodowej do planowania budżetowego w resorcie obrony narodowej w kolejnym roku. Procedurę opisuje decyzja ministra obrony narodowej z 20 września 2018 roku w sprawie planowania i wykonywania budżetu resortu obrony narodowej.

Dokument wskazuje, że szef resortu jest dysponentem części budżetowej oraz organem planującym pierwszego stopnia, a obsługę finansowo-księgową dysponenta części budżetowej oraz zadania organu planującego pierwszego stopnia realizuje dyrektor departamentu budżetowego. Decyzja z 2018 roku wymienia także organy planujące drugiego stopnia i trzeciego (m.in. szefa zarządu planowania rzeczowego Sztabu Generalnego).

Procedura jest taka, że dyrektor departamentu budżetowego w terminie do 15 listopada roku poprzedzającego rok przedplanowy (czyli w przypadku 2025 roku - do 15 listopada 2024 roku) przedstawia do zaopiniowania organom planującym drugiego i trzeciego stopnia bezpośrednio podległym organowi planującemu pierwszego stopnia wstępne limity wydatków. Potem w departamencie budżetowym MON powstaje projekt wytycznych ministra obrony narodowej do planowania budżetowego w resorcie w kolejnym roku - i ten projekt jest przesyłany do jednostek organizacyjnych MON celem zaopiniowania.

I właśnie ujawnione pismo jest efektem tego elementu procedury: to negatywna reakcja Sztabu Generalnego na propozycję znacznego obniżenia limitów wydatków na centralne plany rzeczowe w latach 2025-2028 w odniesieniu do obecnej prognozy w projekcie wytycznych ministra. Pismo jest elementem uzgodnień wewnątrz MON. Nie jest to więc potwierdzenie, że limity na centralne plany rzeczowe będą w kolejnych latach rzeczywiście niższe i to o takie sumy.

Po zebraniu wszystkich opinii na temat projektu wytycznych departament przygotowuje już same wytyczne, które muszą zostać zaakceptowane przez ministra. Gdy tak się stanie, dyrektor departamentu budżetowego wydaje notę budżetową w sprawie opracowania projektu budżetu MON. Dopiero opracowany zgodnie z nią budżet MON staje się częścią budżetu państwa i trafia do parlamentu. Po jego uchwaleniu przez parlament jest podpisywany przez prezydenta.

- Ja przez wiele lat byłem dyrektorem departamentu systemu obronnego MON i tego typu decyzji, że w trakcie wewnętrznych konsultacji jakaś instytucja nie zgadzała się z propozycjami innej, było multum - wspomina w rozmowie z Konkret24 gen. prof. Stanisław Koziej, były wiceminister obrony narodowej i były szef BBN. On nie jest zdziwiony treścią ujawnionego pisma Sztabu Generalnego. - Takie ścieranie się opinii jest zupełnie normalne, no i zdrowe. Tylko w ten sposób można wychwycić jakieś błędy czy słabości - stwierdza.

Jarosław Ciślak zauważa - podobnie jak inni zabierający głos w dyskusji eksperci od wojskowości - że, wbrew pozorom, mniejsze limity na centralne plany rzeczowe nie muszą oznaczać spadku łącznych wydatków na obronność. "Budżet MON w następnych latach może rosnąć, a zawarte w nim wydatki na Centralne Programy Rzeczowe mogą zarówno rosnąć, jak i maleć. Limit dotyczący wydatków zawartych w tych wytycznych dotyczy 2025 roku, a limity na lata 2026-2028 są prognozą do prawidłowego planowania budżetu i w kolejnych wytycznych na kolejne lata mogą być zupełnie inne" - pisze w analizie.

Podobnie komentuje w rozmowie z Konkret24 Tomasz Dmitruk z serwisu dziennikzbrojny.pl i "Nowej Techniki Wojskowej". - Teoretycznie można sobie wyobrazić, że zmniejszamy CPR-y, ale wydatki rosną, ponieważ na przykład przesuwamy więcej pieniędzy w budżecie na MON czy zwiększamy wynagrodzenie żołnierzy - wyjaśnia.

Ciślak podkreśla na koniec swojej analizy, że na razie znamy tylko informacje dotyczące projektu wytycznych na 2025 rok, a nie ostatecznie zaakceptowany przez ministra obrony narodowej dokument. Zapytaliśmy MON, czy wytyczne ministra są wciąż jeszcze konsultowane, czy też są gotowe, a jeśli tak, jaki jest w nich limit wydatków na centralne plany rzeczowe.

"W wyniku uzgodnień, po rozpatrzeniu uwag zgłoszonych przez poszczególne instytucje kierownictwo MON przyjęło 'Wytyczne Ministra Obrony Narodowej do planowania budżetowego w resorcie obrony narodowej na 2025 rok'. Przedmiotowy dokument nie zawiera zmniejszenia wydatków w Centralnych Planach Rzeczowych" - taką odpowiedź dostaliśmy 12 lipca z Centrum Operacyjnego resortu. Jest ona zbieżna z tym, co mówił w TVN24 wiceminister Tomczyk.

Centrum Operacyjne zastrzega jednocześnie: "Wielkości te mają charakter wstępny i będą podlegały doprecyzowaniu na etapie opracowywania projektu budżetu i prac parlamentarnych. Ostateczną decyzję w zakresie wielkości budżetu resortu obrony narodowej podejmie Rada Ministrów".

Na pytanie, kiedy dokładnie przyjęto te wytyczne i jaka jest kwota założonego tam limitu na centralne plany rzeczowe, odpowiedzi nie dostaliśmy - z uwagi na to, że są to informacje niejawne.