"Pożegnaj się z dowodem osobistym"? Co planuje UE

Obawy internautów wywołał artykuł, który opublikowano 20 marca 2025 roku na portalu Polski Obserwator. Zatytułowano go: "Pożegnaj się z dowodem osobistym. UE wprowadza nowy rodzaj identyfikacji". W nim opisane zostało pewne rozwiązanie, które wdrażane jest w państwach członkowskich Unii Europejskiej. Chodzi o system unijnych portfeli tożsamości cyfrowych, który pozwoli obywatelom m.in. na internetowe potwierdzanie swojej tożsamości czy internetowe załatwianie spraw administracyjnych. Autorka artykułu pisze o "nowej erze identyfikacji – bez plastikowych dokumentów", "zastąpieniu tradycyjnych dokumentów tożsamości" i "pełnej cyfryzacji". Sam portal Polski Obserwator pisze o sobie, że "dostarcza codzienne wiadomości z Niemiec".

Wielu internautów, którzy natknęli się na artykuł, zrozumiało, że zmiany w UE poskutkują całkowitym zakazem posługiwania się tradycyjnym plastikowym dowodem osobistym. "Debilny hitleryzm"; "Cenzura i pełna kontrola nad ludźmi"; "Eurokomunistyczne sukinsyny. Totalitaryzm pełną, sowiecką mordą"; "Hybryda bolszewizmu i hitleryzmu w jednym"; "Rozrzutność! Dojenie kasy i dla siebie - zgrai biurokratów!"; "dowody osobiste do kosza........"; "Każdy obywatel kraju UE, będzie miał wytatuowany na lewym przedramieniu numer. To wszystko zaczyna być niebezpieczne"; "A potem będą mogli ciebie całkowicie zablokować gdy nie będziesz poprawy politycznie"; "Przodkowie tej pani oznaczali ludzi cyfrowo w obozach" - komentowali sprawę internauci, którzy cytowali lub udostępnili artykuł w mediach społecznościowych.

Jednak o żadnym zakazie fizycznych dowodów osobistych nie ma mowy. To, nad czym pracują państwa członkowskie, to wdrożenie powszechnej Europejskiej Tożsamości Cyfrowej (EUDI). Jednym z elementów tej inicjatywy są właśnie unijne portfele tożsamości cyfrowej. Tłumaczymy, co to jest i dlaczego obawy internautów o całkowitym wycofaniu standardowych dokumentów są bezpodstawne.

Jak tłumaczy Parlament Europejski, EUDI to strategia, która ma "umożliwić wzajemne uznawanie krajowych systemów identyfikacji elektronicznej pomiędzy krajami UE". Polska już posiada taki system. Mowa tutaj o Publicznym Systemie Identyfikacji Elektronicznej (PSIE), którego notyfikacja zakończyła się w 2022 roku. PSIE oferuje takie narzędzia jak profil zaufany i profil osobisty. Polacy mogą z nich korzystać, by potwierdzać swoją tożsamość online, załatwiać internetowo sprawy administracyjne czy skorzystać z podpisu elektronicznego.

W 2014 roku rozporządzenie w sprawie identyfikacji elektronicznej, uwierzytelniania i usług zaufania (eIDAS) zobowiązało kraje Unii Europejskiej do ustanowienia krajowych systemów identyfikacji elektronicznej (w Polsce to właśnie PSIE). Następnie w 2021 r. Komisja Europejska zaproponowała pewne zmiany w tym rozporządzeniu. Zgodnie z nimi "do 2030 r. co najmniej 80 proc. osób ma mieć możliwość korzystania z tożsamości cyfrowej do uzyskania dostępu do kluczowych usług publicznych ponad granicami UE". Proponowane rozporządzenie Parlament Europejski przyjął w 2024 r. - 335 głosów było za, 190 głosów przeciw i 31 wstrzymujących się. Tym samym ramy EUDI weszły w życie w maju 2024 roku.

Jednym z założeń EUDI jest wprowadzenie europejskiego portfela cyfrowego, czyli usługi, z której będą mogli korzystać mieszkańcy państw członkowskich. Beneficjentami będą mogły zostać także przedsiębiorstwa działające na terenie UE. Takie portfele to aplikacja na urządzenia mobilne - z ich pomocą można załatwić wiele spraw, np. potwierdzić swoją tożsamość, otworzyć rachunek bankowy, złożyć deklarację podatkową, podpisać dokument podpisem elektronicznym, zarejestrować kartę SIM, zrealizować e-receptę, autoryzować płatności. Dodatkowo w takim portfelu będzie można przechowywać, a także udostępniać innym osobom dokumenty cyfrowe. Jak informuje Komisja Europejska, zalicza się do nich zarówno takie dokumenty jak prawo jazdy, ale także bilety kolejowe, a nawet karnet na siłownię.

Chodzi także o to, aby aplikacje działały poza granicami ojczyzny - w innych państwach członkowskich. "Dzięki europejskim portfelom tożsamości cyfrowej obywatele będą mogli w razie potrzeby potwierdzić swoją tożsamość w całej UE, aby uzyskać dostęp do usług online, udostępnić dokumenty cyfrowe lub po prostu potwierdzić jakąś konkretną informację o sobie, np. wiek, bez ujawniania swojej tożsamości lub innych danych osobowych" - podsumowuje KE.

To rozwiązanie ma być zresztą odpowiedzią na rosnące zagrożenie bezpieczeństwa danych w sieci. "Za każdym razem, gdy aplikacja lub strona internetowa wymaga od nas stworzenia nowej tożsamości cyfrowej lub zalogowania się za pośrednictwem dużej platformy, nie mamy pojęcia, co w rzeczywistości stanie się z naszymi danymi. Dlatego też Komisja zaproponuje bezpieczną europejską tożsamość elektroniczną. Z takiej wiarygodnej tożsamości każdy obywatel będzie mógł skorzystać, aby na przykład w dowolnym miejscu w Europie zapłacić podatek czy wynająć rower. Mówimy o technologii, w ramach której sami możemy kontrolować, jakie dane są wykorzystywane i w jaki sposób" - zapowiedziała przewodnicząca Komisji Europejskiej Ursula von der Leyen podczas orędzia o stanie Unii 16 września 2020 roku.

Usługa nie będzie jednakową aplikacją skierowaną do wszystkich Europejczyków, bowiem "nie będzie jednego unijnego portfela tożsamości cyfrowej" a "do 2026 r. każde państwo członkowskie będzie oferować co najmniej jedną wersję unijnego portfela tożsamości cyfrowej, zbudowaną według tych samych wspólnych specyfikacji". Oznacza to, że taki portfel ma być uznawany w pozostałych państwach, a człowiek przebywający gdziekolwiek na terenie UE będzie mógł z jego pomocą załatwić różne sprawy. Dokumenty cyfrowe tam zawarte będą akceptowane wszędzie w Europie.

Zanim unijny portfel tożsamości cyfrowej zostanie wprowadzony we wszystkich krajach UE, jest on testowany w ramach czterech dużych projektów pilotażowych rozpoczętych 1 kwietnia 2023 r. Ich celem jest przetestowanie portfeli tożsamości cyfrowej "w różnych sektorach i w różnych, z życia wziętych, sytuacjach". W pilotażach uczestniczy 350 przedsiębiorstw prywatnych i organów publicznych w 26 krajach członkowskich oraz w Norwegii, Islandii. Jednym z projektów jest POTENTIAL (PilOTs for EuropeaN digiTal Identity wALlet), w którym zresztą Polska bierze udział.

Jak informuje KE, "unijne portfele tożsamości cyfrowej będą opierać się na systemach krajowych, które już istnieją w niektórych państwach członkowskich". A takim krajem jest np. Polska. Koncepcja portfela cyfrowego jest Polakom znana za sprawą aplikacji mObywatel, którą zarządza Ministerstwo Cyfryzacji. Aplikacja została stworzona przez Narodową Akademicką Sieć Komputerową (NASK), a do korzystania z niej niezbędne jest posiadanie profilu zaufanego. Upubliczniona jest od 2017 r. Jedną z funkcji mObywatela jest przechowywanie dokumentów cyfrowych - w tym dowodu elektronicznego. mDowód nie jest jednak cyfrową wersją dowodu osobistego, gdyż różni się serią i numerem, datą wydania i ważność. Z mDowodu można skorzystać w każdej sytuacji, gdy potrzebny jest dowód osobisty, z trzema wyjątkami: - przy składaniu wniosku o nowy dowód osobisty; - przy przekraczaniu granicy kraju; - przy załatwianiu sprawy "w podmiotach podlegających pod ustawę o przeciwdziałaniu praniu brudnych pieniędzy, m.in. w bankach (to będzie możliwe od 1 września br.)".

Oprócz mDowodu w mObywatelu można mieć cyfrowe wersje m.in. Karty Dużej Rodziny, legitymacji szkolnej i studenckiej czy prawa jazdy.

Tak jak wprowadzenie w 2017 roku mObywatela nie skutkowało zakazem używania tradycyjnych dokumentów, tak i wprowadzenie europejskich portfeli tożsamości cyfrowej nie oznacza końca plastikowych dowodów osobistych. Obawy internautów są bezpodstawne, gdyż propozycja unijna jest alternatywą, a nie zamiennikiem. Korzystanie z tych rozwiązań przez obywateli państw członkowskich jest dobrowolne. Swoją tożsamość nadal będzie można potwierdzać za pomocą fizycznego dokumentu.

Już w rozporządzeniu z kwietnia 2024 roku, które wprowadziło ramy EUDI, czytamy: "W programie polityki dotyczącej cyfrowej dekady 2030 (...) określono cele i cele cyfrowe unijnych ram, które do 2030 r. mają doprowadzić do powszechnego wdrożenia zaufanej, dobrowolnej i kontrolowanej przez użytkownika tożsamości cyfrowej, uznawanej w całej Unii i umożliwiającej każdemu użytkownikowi kontrolowanie swoich danych w interakcjach internetowych" (pogrubienie od redakcji).

Podsumowując: w narzędziu europejskiego portfela tożsamości cyfrowej chodzi o znacznie więcej niż jedynie cyfrowe dokumenty tożsamości. Nie ma natomiast planów wycofywania z tego powodu fizycznych dowodów osobistych czy jakiegokolwiek ich ograniczania.