Czarnek o braku nauczycieli: "To jest mit". Wyjaśniamy manipulację ministra

Minister edukacji i nauki Przemysław Czarnek 1 marca na antenie TVP1 był pytany o ewentualne wprowadzenie wcześniejszych emerytur dla nauczycieli. Zapowiedział, że jeszcze w tym półroczu gotowy będzie projekt ustawy stopniowo przywracający uprawienie nauczycieli do wcześniejszego przechodzenia na emeryturę. Prowadzący dopytał jednak, "czy możemy sobie na to pozwolić", ponieważ "dziś po prostu brakuje nauczycieli". Minister odpowiedział:

"Jak pan pojedzie do szkoły pod Warszawą czy do innych województw, do małych miast, miasteczek, to pan zobaczy, że dyrektorzy w swoich szafach mają mnóstwo podań o przyjęcie do pracy i nie rozpatrują tych podań, bo nie ma etatów" - kontynuował minister Czarnek. "Więc nie mówmy, że brakuje nauczycieli. Brakuje w centrum Warszawy, centrum Gdańska, ale tu samorządowcy mogą dopłacić dodatki, tak żeby wynagrodzić nauczycieli. Bo inna jest praca w centrum Warszawy w wielkiej szkole, trochę inaczej wygląda w mniejszych miastach" - dodał.

Manipulacyjną tezę o setkach milionów złotych, które warszawski ratusz dał fundacjom i stowarzyszeniom, bardzo popularną wśród polityków PiS, by odwracać uwagę od afery willa plus wyjaśnialiśmy już w Konkret24. Sam minister Czarnek mówił o tym z trybuny sejmowej (mówił wtedy o blisko 300 milionach), wspominał o tym prezes PiS Jarosław Kaczyński w wywiadzie dla "Sieci". Warszawski samorząd nie dawał pieniędzy na zakup lokali i domów. Co więcej, Warszawa udzieliła 2960 dotacji - w wysokości 282,4 mln zł - z czego 21 proc. stanowiły dotacje na edukację i wychowanie oraz badania naukowe. Ale w tej kwocie były pieniądze - 102 mln zł - na miejsca w stołecznych żłobkach (prowadzą je różne podmioty, w większości nie organizacje pozarządowe).

Braki kadrowe w szkołach potwierdziło w tym roku nawet samo ministerstwo edukacji. Widać je też w danych kuratoriów oświaty i urzędów podwarszawskich miejscowości. A Związek Nauczycielstwa Polskiego zastrzega, że oficjalne liczby nie pokazują całego problemu.

Danymi o liczbie wolnych miejsc pracy dla nauczycieli dysponuje Ministerstwo Edukacji i Nauki oraz wojewódzkie kuratoria oświaty, które na bieżąco publikują aktualne oferty pracy na swoich stronach internetowych.

Jeśli chodzi o informacje ministerstwa edukacji, to liczbę wakatów nauczycielskich na początku 2023 roku podał wiceminister Dariusz Piontkowski, który w liście do Rzecznika Praw Obywatelskich z 5 stycznia 2023 pisał:

Wiceminister Piontkowski tłumaczył, że "ogłoszenia o wolnych miejscach pracy zamieszczane są niezależnie od wymiaru proponowanego zatrudnienia, czyli w ogólnej liczbie ofert odnotowane są ogłoszenia dotyczące także ułamków etatów". Przedstawił także tezę powieloną potem przez ministra Czarnka o tym, iż "wolne miejsca pracy odnotowywane są przede wszystkim w dużych miastach, zjawisko to w marginalnej skali dotyczy małych miejscowości".

List wiceministra, napisany z upoważnienia ministra Czarnka, był odpowiedzią na wystąpienie Rzecznika Praw Obywatelskich Marcina Wiącka, który w grudniu 2022 roku pisał do ministra edukacji: "z danych kuratoriów oświaty i informacji uzyskanych przez Rzecznika od organów prowadzących wynika, że dwa miesiące po rozpoczęciu roku szkolnego dyrektorzy nadal zmagają się z trudnościami w zapewnieniu pełnej obsady kadrowej".

Nie było to pierwsze wystąpienie RPO w tej kwestii. 14 września 2021, na początku poprzedniego roku szkolnego, Marcin Wiącek pisał do Przemysława Czarnka, iż "potwierdzają się obawy, że w nowym roku szkolnym 2021/2022 utrzymają się trudności z zapewnieniem kadry pedagogicznej złożonej z nauczycieli o odpowiednich kwalifikacjach". Jak dodawał RPO, "z danych zawartych na stronach internetowych kuratoriów oświaty wynika, że w pierwszych tygodniach nauki w dalszym ciągu poszukiwane są tysiące nauczycieli różnych przedmiotów".

Dane o ofertach pracy dla nauczycieli zamieszczane na stronach wszystkich kuratoriów oświaty są zbierane przez serwis i stronę na Facebooku Dealerzy Wiedzy. Według stanu na 25 lutego 2023 w całej Polsce było ok. 4,5 tys. wakatów. To o około 200 więcej niż na początku stycznia podał wiceminister Dariusz Piontkowski.

W kontekście słów ministra Czarnka o tym, że nauczycieli brakuje tylko w dużych miastach, takich jak Warszawa czy Gdańsk, warto dodać, że na 4,5 tys. wakatów tylko jedna trzecia - 1,5 tys. ofert - pochodzi ze stolic województw. Pozostałe 3 tys. to wakaty spoza największych miast.

Najwięcej wakatów nauczycielskich pochodzi z województwa mazowieckiego (1007). Następne są województwa małopolskie (641) i śląskie (525). Najmniej ofert zamieszczają natomiast kuratoria w województwach podkarpackim (104), lubelskim (102) i świętokrzyskim (75).

Tak jak tłumaczył wiceminister Piontkowski, największe zapotrzebowanie z podziałem na przedmioty jest obecnie na specjalistów pomocy psychologiczno-pedagogicznej. Takich ofert jest łącznie 1,7 tys., co daje 38 proc. całości. Dodatkowe 16 proc. to wakaty dla nauczycieli wychowania przedszkolnego i edukacji wczesnoszkolnej. Połowę wszystkich ogłoszeń stanowią więc oferty dla nauczycieli "tradycyjnych" przedmiotów, przede wszystkim języka angielskiego (244), matematyki (229) i języka polskiego (163). Ponad 100 wakatów czeka też na informatyków (104) i fizyków (103).

Związek Nauczycielstwa Polskiego (ZNP) od dłuższego czasu zwraca jednak uwagę, że dane podawane przez ministerstwo edukacji i kuratoria oświaty nie pokazują całości problemu. To dlatego, że dyrektorzy szkół starają się zapewnić obsadę nauczycielską dla swoich klas mimo braków kadrowych, chwytając się przy tym najróżniejszych sposobów. Rzeczniczka ZNP Magdalena Kaszulanis w komentarzu dla Konkret24 nazywa takie zabiegi "bajpasami":

"Te najczęstsze to przydzielenie już zatrudnionym nauczycielom dodatkowych godzin (nauczyciele pracują w zwiększonym wymiarze czasu pracy), zastępstwa doraźne, zatrudnianie emerytowanych nauczycieli, wysłanie zatrudnionych nauczycieli na dodatkowe studia (uczenie dwóch, trzech, a nawet więcej przedmiotów)" - wymienia przedstawicielka ZNP.

Przykładowo na początku trwającego roku szkolnego 2022/2023 kuratoria oświaty informowały o ok. 20 tys. miejsc pracy dla nauczycieli, ale rzeczniczka ZNP w rozmowie z tvn24.pl szacowała, że do tej liczby należy dodać jeszcze ok. 50 tys. stanowisk, które dyrektorzy obsadzają alternatywnymi sposobami.

Odnosząc się natomiast do słów ministra Czarnka, który mówił, że braki kadrowe występują obecnie tylko w centrach największych miast, Magdalena Kaszulanis stwierdza: "Jeszcze dwa, trzy lata temu wakaty faktycznie dotyczyły przede wszystkim placówek oświatowych w dużych miastach. Teraz braki kadrowe widoczne są także w mniejszych miejscowościach. Stale poszukiwani są nauczyciele".

Komentując natomiast przytoczony przez ministra przykład Warszawy, gdzie powodem braków kadrowych ma być polityka Rafała Trzaskowskiego, rzeczniczka ZNP pisze, że "w Warszawie dodatki są wyższe niż w innych miastach". "Oprócz dodatków miasto podniosło wynagrodzenia zasadnicze o 100 zł. Wynagrodzenia ustalane przez ministra edukacji w rozporządzeniu płacowym są w całej Polsce takie same, a Warszawa zwiększyła je o 100 zł. Oczywiście brak zainteresowania pracą w szkole w dużych miastach związany jest m.in. z wyższymi kosztami utrzymania" - wyjaśnia.

Minister Czarnek mówił do prowadzącego wywiad: "Jak pan pojedzie do szkoły pod Warszawą czy do innych województw, do małych miast, miasteczek, to pan zobaczy, że dyrektorzy w swoich szafach mają mnóstwo podań o przyjęcie do pracy i nie rozpatrują tych podań, bo nie ma etatów". Zapytaliśmy więc urzędy pięciu podwarszawskich miejscowości, czy mierzą się z brakami kadrowymi nauczycieli (według stanu na koniec stycznia 2023). Z przesłanych odpowiedzi wynika, że 31 stycznia tego roku:

Minister edukacji wskazał także bezpośrednio na Warszawę i Gdańsk jako te miasta, w których nauczycieli brakuje ze względu na niskie dodatki wypłacane przez władze samorządowe. Rzeczniczka Urzędu m.st. Warszawy Monika Beuth w wiadomości do Konkret24 odpowiada, że "w Warszawie wypłacane są najwyższe dodatki motywacyjne dla nauczycieli (średnio 600 zł na etat, a w szczególnych przypadkach 1200 zł), dodatki dla wychowawców, dodatki za warunki pracy, a także corocznie przyznawane są nagrody dla najlepszych pedagogów". W tym samym czasie "środki przekazywane przez Ministerstwo Edukacji i Nauki do stołecznego samorządu nie wystarczają nawet na wynagrodzenia dla nauczycieli. Pensje zasadnicze określane przez MEiN stanowią tylko 54,4 proc. wydatków na wynagrodzenia nauczycieli".

Mimo tego braki kadrowe w warszawskich szkołach są znaczne. "W jednostkach systemu oświaty prowadzonych przez m.st. Warszawę zatrudnionych jest 31,7 tys. pracowników pedagogicznych. Wśród nich 14,6 tys. realizuje godziny ponadwymiarowe. Dyrektorzy jednostek wykazali w arkuszach organizacji niemal 2,9 tys. nieosadzonych etatów pedagogicznych" - wylicza rzeczniczka ratusza. To 9,14 proc.

Z 2,9 tys. warszawskich wakatów najwięcej - ponad połowa - dotyczy szkół podstawowych (1566 miejsc; 55 proc.). Jeśli chodzi o poszczególne specjalizacje, najwięcej wolnych etatów czeka na nauczycieli dla dzieci z orzeczeniem o niepełnosprawności (532). W stolicy do obsadzenia pozostaje też 141 wakatów dla matematyków, 113 dla anglistów i 111 dla polonistów.

Również Gdańsk zmaga się z brakami kadrowymi wśród nauczycieli. Prezydent Aleksandra Dulkiewicz 1 września 2022 mówiła, że na 8,2 tys. pedagogów jest ponad 500 wakatów (6,09 proc.). Teraz sytuacja nieco się poprawiła: na 8680 nauczycieli jest 398 wakatów (4,58 proc.).

Rzeczniczka warszawskiego ratusza Monika Beuth dodaje, że w stołecznych placówkach oświatowych ok. 3,5 tys. pracowników pedagogicznych jest w wieku emerytalnym, a kolejnych ponad 3 tys. jest w wieku przedemerytalnym. "Odejścia z zawodu, niepodejmowanie zawodu i wakaty nie są zjawiskiem warszawskim, lecz ogólnopolskim" - dodaje.