Nadmiarowe zgony: w kwietniu w Polsce ponad 65 proc. Tylko jedno państwo miało więcej

Dane Europejskiego Urzędu Statystycznego Eurostat dotyczące nadmiarowych zgonów pokazywały, że w pierwszym kwartale tego roku ich odsetek w Polsce wyniósł 24,9 proc. To dawało nam czwarte miejsce w zestawieniu, które obejmuje kraje Unii Europejskiej i Europejskiego Stowarzyszenia Wolnego Handlu (EFTA). Nie był to chlubny dla nas wynik - a tymczasem jak się okazuje, w kwietniu sytuacja w Polsce jeszcze się pogorszyła.

W czwartym miesiącu tego roku odsetek nadmiarowych zgonów w Polsce wyniósł bowiem aż 65,6 proc. Był to drugi najwyższy wynik wśród monitorowanych pod tym względem przez Eurostat państw. I trzy razy więcej niż wyniosła średnia dla 27 krajów Unii Europejskiej.

Przypomnijmy: nadmiarowe zgony to różnica między liczbą zgonów w danym okresie a średnią liczbą zgonów z analogicznych okresów w ostatnich kilku latach - zwaną poziomem odniesienia. Nadmiarowe zgony lepiej podawać jako odsetek, czyli średnią wzrostów zgonów. Wyraża on zmianę liczby zgonów (dynamikę) wobec poziomu odniesienia. Wszystko przez ograniczenia związane z porównywaniem sytuacji w różnych regionach czy krajach: czym innym jest np. 100 tys. nadmiarowych zgonów w małym Luksemburgu, a czym innym w Chinach. Stąd lepiej podawać wartości procentowe. Eurostat publikuje dane o odsetku nadmiarowych zgonów w każdym miesiącu pandemii w porównaniu do średniej z czterech lat: 2016-2019.

Do czego wykorzystuje się obserwację nadmiarowych zgonów w epidemiologii? By ustalić, czy sytuacja zdrowotna ludności jest stabilna i czy występują zjawiska, które wpływają na umieralność. Statystyki umieralności to najbardziej wiarygodne dane demograficzne i dobra miara oceny sytuacji zdrowotnej w krajach, gdzie prowadzona jest kompletna rejestracja zgonów.

Statystyki nadmiarowych zgonów pozwalają na zrozumienie rozmiaru epidemii COVID-19 w Polsce i w Europie. Według Ministerstwa Zdrowia 43 proc. nadwyżki zgonów w 2020 roku względem roku 2019 stanowiły zgony zaraportowane jako spowodowane SARS-CoV-2. Jak informowaliśmy w czerwcu, odsetek zgonów z COVID-19 wśród wszystkich w Polsce stopniowo maleje. W maju wynosił ponad 15 proc., podczas gdy w kwietniu ponad 25 proc.

Dane z Eurostatu pozwalają porównać sytuację w Polsce do tej w innych krajach, przy czym liczby za 2020 i 2021 rok mają wartość szacunkową, w przyszłości mogą zostać zaktualizowane.

Według tych danych w kwietniu tego roku w Polsce było 65,6 proc. nadmiarowych zgonów - czyli o tyle więcej było ich w porównaniu do średniej z lat 2016-2019. To trzykrotnie więcej niż wyniosła średnia dla 27 krajów Unii Europejskiej: 20,9 proc.

Wyższy odsetek nadmiarowych zgonów niż Polska miała w kwietniu tylko Bułgaria: 76,1 proc. Wysokie nadwyżki zgonów zanotowano też w Rumunii (47,9 proc.) i na Węgrzech (43,8). Odsetek wyższy niż 30 proc. był w Chorwacji, Grecji, Liechtensteinie i Czechach.

W ośmiu analizowanych krajach odsetek nadmiarowych zgonów w kwietniu był ujemny. Znaczy to, że zmarło tam mniej osób niż w okresie bazowym. W Portugalii odsetek wyniósł -6,4 proc., w Norwegii: -5,8 proc.; w Szwecji: -5,1 proc. Ujemny był też w Szwajcarii, Danii, Finlandii, na Malcie i w Irlandii. Dane z Irlandii nie były uwzględniane we wcześniejszych publikacjach Eurostatu. Zgony w Irlandii mogą być rejestrowane do trzech miesięcy po dacie śmierci - dane dotyczące tego kraju są oparte na eksperymentalnej metodzie szacunkowej Centralnego Urzędu Statystycznego.

Chcąc się przyjrzeć danym o nadmiarowych zgonach z pierwszych czterech miesięcy 2021 roku, policzyliśmy średnią miesięcznych wzrostów dla każdego kraju ujętego w zestawieniu. Eksperci Eurostatu zwracają uwagę, że druga fala zachorowań dotknęła wiele europejskich krajów w ostatnich miesiącach 2020 roku. Od grudnia do lutego krzywa nadmiarowych zgonów stopniowo opadała, a marcu i kwietniu zaczęła się znów wznosić.

W styczniu średni odsetek nadmiarowych zgonów dla państw Unii Europejskiej wyniósł 16,7 proc., a w lutym - 5,5 proc. W kolejnych miesiącach rósł: w marcu wyniósł 9,9 proc., w kwietniu już 20,9 proc.

Od stycznia do kwietnia tego roku szczególnie dużo zgonów było w krajach Europy Środkowo-Wschodniej. Najwyższą średnią nadmiarowych zgonów spośród ujętych w zestawieniu krajów UE i EFTA miała Słowacja - 55,7 proc. W styczniu zanotowała 73,7 proc., w lutym 67,5 proc. Kolejne miesiące przyniosły spadki, w kwietniu do 28,5 proc.

Na drugim miejscu w zestawieniu były Czechy - z odsetkiem 46,3 proc. Również tam w kwietniu ten odsetek spadł.

Polska znalazła się na trzecim miejscu, z odsetkiem 35,2 proc. Tyle że odwrotnie niż w przypadku naszych południowych sąsiadów u nas w kwietniu odsetek nadmiarowych zgonów był najwyższy od początku roku - 65,6 proc. W styczniu było to 25,9 proc., w lutym - 11 proc., w marcu - 38,3 proc.

Kwiecień przyniósł też znaczący wzrost nadmiarowych zgonów w Bułgarii - była czwarta w zestawieniu za cztery miesiące, z odsetkiem 33,1 proc. W marcu wyniósł on tam 52,2 proc., a w kwietniu 76,1.

Ujemne średnie wartości nadmiarowych zgonów w pierwszych czterech miesiącach roku były w Norwegii, Belgii, Danii, Finlandii, Szwecji.

Odsetek poniżej 5 proc. nadmiarowych zgonów zanotowały: Szwajcaria, Islandia (dla tego kraju nie ma danych za marzec i kwiecień 2021), Niemcy i Austria.

Także w perspektywie całego okresu pandemii - od marca 2020 do kwietnia 2021 roku - widać jej wpływ na śmiertelność szczególnie w krajach Europy Środkowo-Wschodniej. Na pierwszym miejscu zestawienia za ten czas są Czechy, gdzie odsetek nadmiarowych zgonów wyniósł 27,6 proc. Polska jest na drugim miejscu z wynikiem 26,7 proc. Na trzecim miejscu jest Słowacja - 25,3 proc.

Od początku pandemii do kwietnia tego roku mniej osób niż w latach 2016-2019 zmarło tylko w Norwegii, gdzie odsetek nadmiarowych zgonów był ujemny: -2,4 proc. Najmniej ucierpiały też społeczeństwa Islandii, Danii, Finlandii, Irlandii, Łotwy, Niemiec, Szwecji, Grecji i Estonii. We wszystkich tych krajach odsetek nadmiarowych zgonów od początku pandemii do kwietnia tego roku był niższy niż 10 proc.

Autor: Krzysztof Jabłonowski / Źródło: Konkret24; zdjęcie: Shutterstock